Bebeklik ve küçük çocukluk gelişimin önemli dönemleridir; ancak üç yaşından sonra öğrenme olanağının kapandığı bir son tarih değildir. Gelişim doğumdan önce başlar ve sürer. Belirli bir eğitim aracının veya uygulamanın zekâyı artırmayı garanti ettiği iddiası ayrıca kanıt gerektirir.
Günün her anını eğitim başarısına dönüştürmeye çalışmak, yetişkinin planını çocuğun ilgisinin önüne geçirebilir. Örneğin kitabı sonuna kadar okumaktan çok çocuğun gösterdiği resme birlikte bakıp yanıt vermek o anın konuşması olabilir. Ne kadar öğrettiğinizi hangi deneyimleri paylaştığınızdan ayırmak, pahalı programlar olmadan değişebilecek şeyleri ve ailenin ihtiyaç duyduğu desteği görünür kılar.
1. Önce çocuğun gönderdiği işaretler
Çocuğun bakışına, hareketlerine ve seslerine dikkat edin; ilgilendiği şeye sözcük veya yüz ifadesiyle yanıt verin. Pencereden kuş gösteriyorsa birlikte bakıp “Kuş uçuyor” gibi duruma uygun bir söz söyleyebilirsiniz. Peş peşe sorular yerine yeniden yanıt vermesi için zaman bırakmak, konuşmanın başlangıcıdır.
Yetişkin konuştuktan hemen sonra başka soruya geçerse çocuğun katılım fırsatı azalabilir. Kuşu gösterdiğinde elini yeniden oynatıyor mu, ses çıkarıyor mu veya başka yere mi bakıyor, kısa süre gözlemleyin. Yanıt yok diye aynı sözü giderek daha yüksek sesle tekrarlamak yerine ilgisinin değişip değişmediğini kontrol edin. İyi etkileşimin mutlaka göz teması gerektirdiği kuralına ihtiyaç yoktur. Amaç, deneyimi çocuğun rahat edeceği biçimde paylaşmaktır; her anı çekmek veya değerlendirmek gerekmez. Ailenin günlük dilinde doğal konuşmak da yeterli bir başlangıçtır.
2. Günlük yaşamda tekrarlanan deneyimler
Giyinme, yemek ve kitap zamanında da karşılıklı etkinlikler oluşturabilirsiniz. Günün bütün işlerini eğitim görevine çevirmek gerekmez. Bakım verenin sürekli gerilmesini isteyen plan yerine ailenin tekrarlayabileceği kısa etkileşimler belirleyin. Erken deneyimlerin önemi, bütün sorumluluğu tek bakım verene yükleme gerekçesi değildir.
Tekrarlanacak sahneyi seçerken zaten günlük yaşamda olanları kullanın. Banyodan sonra havlu arama, masada bardak uzatma veya yatarken tanıdık kitaptaki bir sahne örnek olabilir. Plan sürekli gecikiyorsa etkinlikleri daha sıkı yerleştirmek yerine en rahat tek sahneye indirin. Hastalık veya yoğun iş gününde başka bakım veren sürdürebilir. İlişki deneyimini tek yetişkinin performans miktarına çevirmek ailenin yükünü artırabilir. Programı bitirmekten çok çocuğun durumuyla ailenin koşullarını birlikte gören esneklik gerekir.
3. Gözlemi danışmanlığa bağlamak
Gelişim basamakları çocukları sıralayan sınav kâğıdı değildir. Kaygı veren değişim varsa ne zaman başladığını ve hangi koşulda görüldüğünü kaydedip muayenede konuşun. Önceden sahip olduğu beceriyi kaybediyorsa veya gelişim kaygısı sürüyorsa yalnızca daha fazla çalıştırmak yerine uzmanla görüşün.
Gelişimin hareket, iletişim ve sosyal katılım gibi birçok yönü vardır. Bir şeyi erken yapmasından tüm gelişimin ileride olduğu veya bir maddeyi yapamamasından bütün alanların geride olduğu sonucunu çıkarmayın. Muayenede sorulacakları önceden yazmak kısa görüşme süresini kullanmayı kolaylaştırır. “Bu davranıştan kaygılanıyorum; hangi değerlendirme gerekir?” veya “Bundan sonra neyi gözlemlemeliyim?” diye sorup önerilen sonraki adımları kaydedin. Desteğe ihtiyaç olduğu açıklaması, çocuğun geleceğinin belirlendiği ilanı değildir. Mevcut ihtiyacı belirleyip yardım alma süreci olarak anlamak yararlıdır.
4. Erken eğitim reklamını günlük yaşam sorusuna çevirmek
Harvard’ın beyin gelişimi açıklaması, erken deneyimlerin sonraki öğrenmenin temelini oluşturduğunu ve yeni bağlantıların yaşam boyu kurulabileceğini anlatır. Buradan belirli çalışma kitabına erkenden başlama zorunluluğu doğrudan çıkmaz. Reklam “Üç yaşından önce tamamlanır” diyorsa neyin tamamlandığını, hangi çocuklarda neyin ölçüldüğünü kontrol edin. Ezberlenen sözcük puanıyla öğrenileni yabancı durumda kullanma yeteneği de farklı sonuçlardır.
Eğitim aracı almayı düşünen aileyi örnek alalım. Önce çocuğun şimdi sevdiği davranışları yazın. Nesneleri koyup çıkarma, insanların ifadelerini taklit etme veya ses duyunca baş çevirme farklı deneyimler gerektirir. Sonra evdeki güvenli kap veya resimli kitapla bu ilgiyi birlikte inceleyip inceleyemeyeceğinize bakın. Kaynakta büyük grubun ortalama değişiminin çocuğunuzda etkiyi garanti etmediğini de hatırlayın. Planın gerçekçiliğini pahalı eşya sayısından çok tekrar erişilebilen ortam ve bakım verenin zamanı belirler.
5. Giyinme ve yürüyüşte konuşma örnekleri
Dışarı çıkmaya hazırlanırken çocuk çorabı tutup bakarsa “Çorabı buldun” deyip sonraki hareketini bekleyebilirsiniz. Ayağını uzatırsa birlikte giydirin; başka nesneye ilgi gösterirse onu da fark edin. Her defasında renk veya sayı sorup doğru yanıt almaya gerek yoktur. Yanıt, sınav sorusu değil aynı nesneye dikkat toplama fırsatıdır. Henüz çok konuşmayan çocuk da elini uzatarak veya gövdesini eğerek katılabilir. Tepki biçimi yetişkinin beklentisinden farklı diye konuşma yok saymayın.
Yürüyüşte bütün yolu anlatmak yerine çocuğun durup baktığı tek şeyi izleyin. Yaprağı gösterirse sallanışını birlikte görün; dokunmak isterse çevrenin güvenliğini kontrol edin. Başını çevirir veya yorulursa açıklamayı bitirin. Bakım verenin telefon veya ev işini halletmek zorunda kaldığı anlar, bütün günün etkileşimini geçersiz kılmaz. Birden fazla bakım veren çocuğun sevdiği sahneleri paylaşırsa sonraki kişi tanıdık deneyimi sürdürebilir. Bu örnek evde uyarlama içindir; belirli tekrar sayısı doldurulacak eğitim çizelgesi değildir.
6. Gelişim kaydı karşılaştırma yerine sonraki yardımı bulmaya yarar
Kayıtta “Yavaş” gibi yargı yerine tarih, durum, çocuğun davranışı ve verilen yardımı belirtin. Örneğin adını duyunca yanıt vermesinden kaygılanıyorsanız çevre gürültüsünü, başka etkinliğe dalmış olup olmadığını ve yakından konuşup konuşmadığınızı da yazın. Bu kayıt tek başına işitme sorununu gelişim sorunundan ayıramaz; ancak danışmana somut sahneler sunar. Kreşte ve evde davranış farklıysa bir tarafı yanlış saymak yerine çevrenin ve beklentilerin nasıl değiştiğini inceleyin.
CDC basamakları, birçok çocuğun belirli yaşta yaptığı davranışları gösterir; standartlaştırılmış gelişim taramasının yerini tutmaz. Maddeyi bir kez başarması için alıştırmak yerine olağan yaşamda görülüp görülmediğini izleyin. Önceki beceri kaybolursa veya kaygı sürerse sonraki doğum gününü ya da kitabın bitmesini beklemeden sağlık çalışanıyla konuşun. Görüşmeye iyi yaptığı şeyleri, sevdiği kişileri, uyku ve yemek değişimlerini de götürebilirsiniz. Erken gelişime önem vermek, erkenden başarı kanıtlamak değil, şimdi gereken ilişki ve desteğe erişmektir.