1. Uzaydan çekilmiş yeşil bir perde
Karanlık yapıların ötesinde yeşil bir perde uzanıyor; Dünya'nın kavisli kenarı üzerinde mor ve kırmızı tonlar beliriyor. Bu kuzey ışıklarını NASA astronotu Randy Bresnik, 15 Eylül 2017'de Uluslararası Uzay İstasyonu'ndan fotoğrafladı. İstasyon o sırada Kanada'nın Ontario bölgesi üzerindeydi. NASA fotoğraf numarası ISS053-E-23965; çekimde Nikon D4 kamera ve 24 milimetrelik lens kullanıldı. Başlangıç noktamız, yerden gökyüzüne bakılan bir sahne değil, yörüngeden atmosferin ışığına bakılan bir fotoğraf olmasıdır.
Önce yeşil ışığın dikey dokusunu, altındaki dağınık küçük ışıkları ve sağ ufuktaki parlak şeridi ayrı ayrı inceleyin. Aynı karede kaydedilmeleri, hepsinin aynı nedenle ışık saçtığı anlamına gelmez. Bu kare kutup ışıklarını, şehir ışıklarını, hava ışımasını ve yaklaşan gün doğumunun ışığını birlikte içeriyor. Ayrıca fotoğraf, yerdeki bir gözlemcinin çıplak gözle görüşüyle fotoğrafın renklerini yan yana karşılaştıran bir deney değildir. Fotoğraftaki renkleri açıklamakla, oradaki bir insanın nasıl gördüğüne karar vermek de ayrı işlerdir.
2. Yansıyan güneş ışığı değil, atmosferin yaydığı ışık
Kutup ışıkları, üst atmosferdeki atom ve moleküllerin enerji aldıktan sonra yaydığı ışıktır. Hızlı elektronlar oksijen veya azot gibi atmosfer parçacıklarına çarptığında bu parçacıklar uyarılmış enerji durumlarına geçebilir. Ardından enerjinin ışık olarak salınması, gördüğümüz kutup ışıklarını oluşturur. Işığın oluşma ilkesi, ay ışığını yansıtan bulutlardan veya güneş ışığını kıran gökkuşağından farklıdır. Fotoğraftaki yeşili yerdeki ormanların yansıması ya da yeşil bulutlar olarak okumak nedeni kaçırır.
Enerji bağlantısında güneş rüzgârı ve Dünya'nın manyetosferi yer alır. Güneş rüzgârı ve onun manyetik alanı Dünya'nın manyetik ortamıyla etkileşince manyetosfere enerji aktarılabilir; manyetosferdeki elektronlar hızlanarak manyetik alan çizgileri boyunca üst atmosfere yönelebilir. Bu nedenle Güneş'ten gelen her parçacığın doğrudan atmosfere çarptığını söylemek yerine enerji aktarımı ve elektronların hızlanması aşamalarını birlikte düşünmek daha doğrudur. Kutup ışıkları hem kuzey hem güney yarımkürede oluşur ve genellikle manyetik kutupların çevresindeki oval alanlarla ilişkilidir. Kuzey ve güney ışıkları farklı maddelerden oluşan alevler demek değildir.
3. Aynı oksijen hem yeşil hem kırmızı ışık yayabilir
Başlıca yeşil ve kırmızı ışıklar oksijen atomlarının ışık yaymasıyla ilişkilidir. Aynı element bile ışığı hangi enerji durumundan yaydığına göre farklı ışık üretebilir. Azotun ışık yayması, mavi, pembe ve mor tonlardaki kutup ışıklarını açıklarken önemlidir. Görülen renk üzerinde gazın türü, enerji durumu, atmosferdeki dağılımı ve çarpışma koşulları birlikte etkilidir. Yalnızca yeşilin gerçek kutup ışığı, diğer renklerin sahte olduğu ayrımı yanlıştır; bütün kırmızı ışığı azota bağlamak da doğru değildir.
Yükseklikle hava yoğunluğu ve parçacık dağılımı değişir; dolayısıyla hangi ışık yayımının belirgin olacağı da değişir. Uyarılmış parçacığın ışık yaymadan önce başka bir parçacıkla çarpışıp enerji kaybetmesi de önemlidir. Ancak renklerin yüksekliklerini birbirine geçmeyen sabit katmanlar gibi ezberlemek gerekmez. Farklı ışık yayımları bakış doğrultusunda üst üste gelir ve kameranın renk üretimi de buna eklenir. Bu yazı fiziksel koşullarla çekimin sınırlarını birlikte ele alır; yalnız fotoğrafın renginden kesin yükseklik veya gaz oranları belirlemez. Bunları ölçmek için sıradan bir renkli fotoğraftan fazlasını içeren gözlem verileri gerekir.
4. Fotoğraf canlıyken çıplak göz neden soluk görebilir?
İnsan gözü loş ışıkta parlaklık farklarını fark edebilirken renkleri iyi ayıramayabilir. Bu yüzden zayıf kutup ışıkları bazen gri ya da beyazımsı bir şerit diye anlatılır. Parlak kutup ışıklarında çıplak göz de renkleri görebilir; renklerin yalnız kamerada görüldüğünü söylemek de yanlıştır. Işığın şiddeti ve gözün uyum durumu birlikte düşünülmeli; bir kişinin renkleri ayıramadığı deneyim, bütün kutup ışıklarının görünüşüne genellenmemelidir.
Kamera, pozlama süresince gelen ışığı kaydeder ve sensör ile görüntü işleme süreçlerinden geçirerek fotoğraf oluşturur. NASA, modern dijital kameraların çıplak gözle görülmeyen sönük kutup ışıklarını bile kaydedebileceğini açıklar. Bu nedenle canlı bir fotoğraf ile olay yerinde soluk göründüğünü söyleyen bir anlatım aynı anda doğru olabilir. Yine de bu, kameranın her zaman daha doğru renk gösterdiği anlamına gelmez. Çekim ayarlarını ve yayımlanma sürecindeki işlemleri kontrol etmek gerekir. Bu fotoğrafın o anda astronotun gözünde görülen parlaklığı veya renk yoğunluğunu aynen yeniden ürettiği ileri sürülemez.
5. Ufuktaki her ışık kutup ışığı değildir
Fotoğrafın altındaki nokta gibi dağılmış ışıklar NASA'nın açıklamasında yerdeki şehir ışıkları olarak ayrılır. Dünya'nın kenarı boyunca görülen hava ışıması da kutup ışıklarından ayrı açıklanır. Hava ışıması üst atmosferdeki ışık yayımıdır; bu sahnenin yayımlanmış açıklaması onu güneş ışığının tetiklediği kimyasal tepkimelerle ilişkilendirir. Sağ ufuktaki parlak mavimsi beyaz ışık yaklaşan gün doğumudur. Yalnız yeşil perde biçimini aramakla kalmayıp farklı ışık kaynaklarını ayırırsanız aynı fotoğraftan hem uzay ortamını hem Dünya'nın gece-gündüz sınırını okuyabilirsiniz.
Yayımlanan fotoğrafın işlem geçmişi de incelenebilir. NASA Earth Observatory, bu dağıtım sürümüne kırpma, kontrast artırma ve lensten kaynaklanan görüntü izlerini giderme uygulandığını belirtir. Bu site, dağıtılan JPEG dosyasını ayrıca kırpmadan veya renklerini değiştirmeden kullandı. Kurumun açıkladığı önceki işlemler ile sitenin dosyayı kullanması farklı aşamalardır. İşlem geçmişi olması gözlemi sahte yapmaz; fakat fotoğrafı işlenmemiş sensör verisi ya da insan görüşünün bire bir aktarımı olarak da sunmamak gerekir.
6. Bir sonraki kutup ışığı fotoğrafında kontrol edilecek dört şey
Yeni bir fotoğrafta sırayla çekim yerini ve tarihini, fotoğraf numarasını veya ekipmanı, açıklanan işlem geçmişini ve birlikte görünen diğer ışık kaynaklarını kontrol edin. Yer fotoğrafıyla uzay istasyonu fotoğrafının bakış yönleri farklıdır; aynı gün çekilmiş kareler bile yer ve saat farklıysa aynı sahnenin karşılaştırması olmayabilir. Tek fotoğrafın rengini doğrudan yükseklik ölçümüne veya belirli bir yer için gözlem tahminine çevirmek yerine kaynağın gerçekten gözlemlediği olguları okuyucunun eklediği yorumlardan ayrı yazmak karışıklığı azaltır.
Kutup ışıklarını kendiniz beklerken de tek bir fotoğraf gözlemi garanti etmez. Güncel uzay havası bilgilerinin yanı sıra bulutlara, çevredeki aydınlatmaya ve ufuk görüşüne bakmalı, güvenli bir yerde gözlem yapmalısınız. Çekim sonucuyla çıplak göz izlenimini karşılaştırmak isterseniz yer, saat ve çekim koşullarını birlikte kaydetmek yararlıdır. İki kayıt farklı diye hemen fotoğrafın değiştirildiği veya gözlemin başarısız olduğu sonucuna varmak gerekmez. Bu fotoğraftaki yeşil ışık atmosferin ışık yaymasını anlamak için bir ipucudur; onu doğru okumak ışığın nedenini ve kayıt yöntemini birlikte incelemeyi gerektirir.
