Sanyanggae LogoSanyanggae

🪐 Güneş Sistemi ve gezegenler

Ay’ın Uzak Yüzü Hep Karanlık mı? Dünya’nın Önünden Geçen Ay Fotoğrafını Okumak

DSCOVR’un gerçek Ay geçişi fotoğrafıyla uzak yüz ile gece tarafının farkını, eşzamanlı dönmeyi, Dünya ve Ay’ın parlaklık farkını ve kenardaki renk kaymalarını öğrenin.

사냥개 (Sanyanggae)Yayımlanma Güncelleme 12 dakika

Bu, Korece özgün metnin çevirisidir. Korece özgün metin · Çeviri incelemesi: Yapay zekâ incelemesi

Beyaz bulutlarla kaplı mavi Dünya’nın sol alt bölümünü örten grimsi kahverengi Ay’ın uzak yüzü ve Ay’ın sağ kenarında ince yeşil çizgi
16 Temmuz 2015’te DSCOVR’un EPIC kamerasının gözlemlediği Dünya ve Ay’ın uzak yüzü. NASA/NOAA’nın farklı renk filtrelerindeki gözlemleri birleştirerek oluşturduğu doğal renkli PNG, dosya değiştirilmeden kullanılmıştır. Ay’ın kenarındaki renk kaymaları, çekimler arasındaki zaman farkından ve Ay’ın hareketinden kaynaklanır.Görsel kaynağı: NASA/NOAA

1. Dünya’dan daha karanlık görünen ama Güneş ışığı alan Ay

Mavi Dünya’nın önünde grimsi kahverengi bir Ay görülüyor. Beyaz bulutlarla kaplı Dünya’ya göre Ay karanlık ve alışılmadık görünüyor, ama yüzeyindeki açık ve koyu desenler belirgin. Bu görüntü Dünya’dan bir teleskopla çekilmedi. 16 Temmuz 2015’te DSCOVR uydusundaki NASA EPIC kamerasının, Dünya’nın önünden geçen Ay’a ilişkin gözlemlerinden elde edildi. Fotoğrafın sol alt kısmındaki Ay, Dünya’nın bir bölümünü örtüyor ve alıştığımız yakın yüzü yerine uzak yüzünü gösteriyor. Fotoğrafı anlamak için ilk soru Ay’ın ne kadar karanlık göründüğü değil, kameranın nereden hangi yöne baktığıdır.

DSCOVR, Güneş ile Dünya arasındaki birinci Lagrange noktası L1’in yakınından Dünya’yı gözlemler. Dünya’dan yaklaşık 1,5 milyon kilometre uzaktaki bu konumdan, gezegenin Güneş ışığı alan tarafı görülebilir. Ay bu görüş alanından geçerken, Dünya’dan göremediğimiz karşı yüzü de Güneş ışığı alarak kameraya dönük olur. Bu yazıdaki fotoğraf, gerçek gözlemlerin renkli olarak birleştirildiği yayımlanmış bir görüntüdür; ayrı bir Ay fotoğrafının bir Dünya fotoğrafına gelişigüzel yapıştırıldığı hayalî bir sahne değildir. Çekim konumunu yanlışlıkla Dünya’nın yüzeyi olarak varsayarsak, gerçekte mümkün olan bir sahne bile imkânsız görünebilir.

2. Uzak yüzün adı Güneş’e değil Dünya’ya göredir

Ay’ın yakın yüzü Dünya’ya dönük yarımküreyi, uzak yüzü ise karşı yarımküreyi ifade eder. Gündüz ve gece tarafları ise doğrudan Güneş ışığı alıp almamalarına göre ayrılır. Bu iki ayrımın dayanakları farklıdır. Ay Dünya’nın çevresinde dolanırken Güneş ışığı alan bölgeler Ay yüzeyi boyunca değiştiği için uzak yüzde de gündüz ve gece yaşanır. Hilal ya da dolunay görmemizin temel nedeni, hemen hemen aynı yakın yüzde aydınlık görünen kısmın oranının değişmesidir. Ay her gün bize yeni bir yüzünü çevirmez; olağan evreleri oluşturan da Dünya’nın gölgesi değildir.

Bu fotoğraf, uzak yüzün tamamının sonsuz gece içinde olduğu yanılgısını düzelten bir örnektir. Ay diskinin çoğu aydınlıktır; sağ kenarında ise ince bir karanlık şerit kalır. Dünya’dan Ay’ın neredeyse görünmediği yeniay civarında bile başka bir konumdaki kamera aydınlık uzak yüzü görebilir. Bununla birlikte Ay’ın kutuplarındaki bazı krater tabanlarında doğrudan Güneş ışığı almayan sürekli gölgeli alanların bulunması ayrı bir gerçektir. Belirli bir yer şeklinin gölgesini uzak yüzün tamamına ait bir özellik gibi yorumlamamak gerekir. Tek bir fotoğraftan kutup buzunu ya da krater tabanlarının sıcaklığını belirlemek de mümkün değildir.

3. Aynı yüzünü gösteren Ay da kendi ekseninde döner

Ay’ın Dünya’ya hemen hemen aynı yüzünü göstermesinin nedeni dönmemesi değildir. Bunun nedeni eşzamanlı dönme, yani gelgit kilitlenmesidir: Ay kendi ekseni etrafında bir kez dönerken Dünya’nın çevresinde de bir kez dolanır. Odanın ortasına bir sandalye koyup ona bakarak çevresinde bir tur yürüyün. Sandalyeye bakmayı sürdürmek için vücudunuzun odanın duvarlarına göre yönünü sırayla değiştirmeniz gerekir. Tersine, vücudunuzun yönünü tek bir duvara sabitleyerek sandalyenin çevresinde yürürseniz, sandalyeden sırtınız da görülebilir. Bu benzetme dönme ile dolanma ilişkisini açıklar; gök cisimlerinin gerçek uzaklıklarını veya hızlarını canlandırmaz.

Dünya’nın kütleçekimi Ay’ı biraz deforme eder; geçmişte bu şekil değişimi ile dönme arasındaki etkileşimde enerji ısı olarak harcanmış ve Ay’ın dönmesi yavaşlamıştır. Sonuçta dönme ile dolanmanın uyumlu olduğu bir duruma ulaşılmıştır. Ancak bu, Dünya’dan görülen sınırın her an tamamen sabit kaldığı anlamına gelmez. Ay’ın eliptik yörüngesi ve eğimleri gibi etkenlere bağlı librasyon sayesinde kenarların ötesini biraz daha görebiliriz. Bu yüzden “hemen hemen aynı yüz” ifadesi gerçek gözlemlere daha uygundur. Bu küçük görüş değişiklikleriyle bir uzay aracının uzak yüzün merkezini karşıdan gözlemlemesini ayırmak gerekir; yeryüzündeki teleskobun büyütmesini artırmak tek başına uzak yüzün tamamını görmeyi sağlamaz.

4. Parlaklığı ve yüzey desenlerini ayrı okumak

Fotoğraftaki Ay Dünya’dan daha karanlık görünse de bu, orada gece olduğu anlamına gelmez. Ay yüzeyi, üzerine gelen Güneş ışığının yalnızca bir bölümünü yansıtır; Dünya’nın bulutları gibi parlak nesnelerle yan yana konduğunda fark dikkat çeker. Yansıtıcılık, bir cismin aldığı ışığın ne kadarını geri gönderdiğini ifade eder. Dünya’dan dolunaya baktığımızda karanlık gece göğü önünde parlak görünür; bu fotoğrafta ise parlak Dünya’yla karşılaştırılır. Aynı nesnenin bıraktığı izlenim, karşılaştırıldığı arka plana ve pozlamaya göre değişebileceği için Güneş ışığının bulunup bulunmadığını yalnızca ekrandaki parlaklığa bakarak değerlendirmemek daha doğrudur.

Uzak yüzün desenlerinin yabancı gelmesinde yer şekillerinin farklılığı da etkilidir. Dünya’dan gördüğümüz yakın yüzde, Ay denizleri denen geniş ve koyu düzlükler öne çıkar. Bunlar su denizleri değil, geçmişte lavla dolup katılaşmış yer şekilleridir. Uzak yüzde bu tür geniş düzlükler çok daha az yaygın olduğundan, bildiğimiz yakın yüz desenlerinden farklı görünür. Ancak bu, uzak yüzde hiç koyu düzlük bulunmadığı anlamına gelmez. Açık ve koyu desenlerde kayaların yansıtma özellikleriyle aydınlatma koşulları birlikte rol oynar. Diskin tamamını gösteren bu fotoğraftan küçük taşların türünü ya da tek tek kraterlerin yaşını kesinleştirmek mümkün değildir.

5. Ay’ın kenarındaki yeşil renk nedir?

Ay’ın sağ sınırını büyüttüğümüzde ince bir yeşil çizgi görürüz. Bu, Ay’da ormanlar ya da yeşil bir atmosfer olduğunun kanıtı değildir. EPIC’in doğal renkli görüntüleri, kırmızı, yeşil ve maviye karşılık gelen filtrelerle ayrı ayrı kaydedilmiş siyah beyaz gözlemlerin birleştirilmesiyle oluşturulur. Üç gözlem tam olarak aynı anda yapılmamıştır. NASA, yaklaşık 30 saniyelik aralıklarla çekim yapılırken Ay’ın Dünya’ya göre hareket ettiğini ve bu nedenle renk bileşenlerinin konumlarının biraz kaydığını açıklıyor. Sağdaki yeşil ile soldaki diğer renklerin ince kaymalarını anlamak için çekim sırasını ve hareketi birlikte değerlendirmek gerekir.

Renkleri birleştirmek, gözlenen nesnenin uydurulduğu anlamına gelmez. Sensörün farklı filtrelerle ayrı ayrı kaydettiği bilgiler, insanların görebileceği renkli bir görüntü olarak sunulur. Öte yandan “doğal renk” adı da orada duran her kişinin görsel algısının ya da her ekrandaki rengin tam olarak yeniden üretildiğini garanti etmez. Burada NASA’nın sağladığı PNG dosyası kırpılmadan, renkleri değiştirilmeden veya ek bir birleştirme yapılmadan kullanılmıştır. Sağlayıcı kurumun görüntüyü üretme süreciyle bu sitedeki dosya işlemleri farklı aşamalardır. Kenardaki sıra dışı renkleri yorumlarken de önce aletin ve yayımlanmış sürümün açıklamasına bakmak gerekir.

6. Tek fotoğraftan uzamsal yerleşimi çıkarmak

Fotoğrafa dönüp sırayla Dünya’nın beyaz bulutlarına, önünü örten Ay’a ve Ay yüzeyinin desenlerine bakın. Örtüşen bölümden Ay’ın önde olduğunu anlayabiliriz; ancak iki gök cismi arasındaki gerçek uzaklık tek bir fotoğrafta doğrudan gösterilmez. Dünya ve Ay disklerinin büyüklük oranı da fiziksel çaplarının oranını doğrudan aktaran bir cetvel değildir. Çünkü kameradan her bir gök cismine olan uzaklık farklıdır. Gözlem konumunu ve uzaklıkları bilmeden yalnızca diskleri ölçerek Ay’ın büyüklüğünü ya da yörüngesini hesaplamak yanlış sonuçlara yol açabilir.

Son olarak, çekim tarihi, yayımlanma tarihi ve görev adını birbirinden ayırmak benzer fotoğrafları karıştırmayı önler. Bu sahne Temmuz 2015’teki DSCOVR ve EPIC gözlemidir; Apollo astronotlarının çektiği Dünya’nın doğuşu fotoğraflarından farklıdır. Temel nokta, uzak yüzün Dünya’ya göre yön ilişkisini; gündüz ile gecenin ise Güneş’e göre ilişkiyi belirtmesidir. Aynı fotoğraftaki karanlık görünen yüzeyin, Güneş ışığı almayan dar alanın ve renk birleştirmeden doğan kenar çizgisinin nedenleri farklıdır. Bu farkları ayrı ayrı okumak, alışılmadık bir Ay fotoğrafını dönmeyi, dolanmayı, yansıyan ışığı ve gözlem aletlerini birlikte anlamaya yarayan bir kaynağa dönüştürür.

Kanıtlar ve kaynaklar

Bu yazı kamuya açık kaynaklara dayanır. Bir kuruluşun kaynak gösterilmesi, yazıyı incelediği veya onayladığı anlamına gelmez.

Yayıncı hakkında ve iletişim

Aynı konudaki diğer yazılar