Epiktetos’un Enkheiridion eseri elimizde olan ve olmayan şeyleri ayırarak başlar. Gündelik yaşamda bunu bütün duyguları veya sonuçları hemen kontrol etme vaadi olarak okumamak gerekir.
1. Kaynak metni kontrol etmek
MIT Internet Classics Archive Enkheiridion çevirisinin ilk bölümü yargı, çaba ve arzuyu bizim alanımıza; beden, mal ve itibarı dış alana yerleştirir. Bu metin antik Stoacı bakış açısını açıklar.
Modern yaşamda “şimdi seçilen eylem” ve “yalnız o eylemle belirlenmeyen sonuç” diye okunabilir. Aşağıdaki alıştırma bu yazının önerdiği uygulama örneğidir, doğrudan alıntı değildir.
2. Durumu iki sütuna ayırmak
| Durum | Şimdi seçilebilen eylem | Tek başına belirlenmesi zor sonuç |
|---|---|---|
| Başvuru göndermek | İçeriği kontrol etmek ve süreye uymak | Son seçim ve diğer adayların performansı |
| Farklı görüşteki biriyle konuşmak | Dayanak açıklamak ve dinlemek | Karşı tarafın katılması |
| Planın iptali | Olası alternatifleri düzenlemek | Gerçekleşmiş hava ve takvim değişiklikleri |
Sonucu bütünüyle belirleyememek hiçbir şey yapılamayacağını düşünmekten farklıdır. Yardım istemek veya ortamı değiştirmeye çalışmak da seçimdir.
3. Kısa yazma alıştırması
- Şu anda kaygı duyulan durumu somut olarak yazın.
- Şimdi seçilebilen bir eylemi yazın.
- Başkalarına veya çevreye bağlı sonuçları ayırın.
- Eylemi yapıp sonucu ve o anki yargıyı ayrı inceleyin.
Alıştırma sakinlik garantisi veya depresyon ve kaygı tedavisi olarak sunulmaz. Zor duyguları irade eksikliği saymak yerine bir felsefi bakış açısı olarak kullanın.
4. Etkilemek sonucu sahiplenmekten farklıdır
“Kontrol” sözcüğü bütün sonuçların zorla değiştirilebildiğini düşündürebilir. Epiktetos’un önemli etik noktası kendi seçim ve yargılarımızla dış koşulları ayırmaktır. Sağlıkta yeme veya tedaviye başvurma eylemleri seçilir ama bütün hastalık ve iyileşme sonuçları tek başına belirlenmez. Sonucun dışta olması bedene bakım gereğini kaldırmaz.
Modern durumlarda kısmi etki sıktır. Sınava çalışmak notu etkiler; soru zorluğu, puanlama ve başkalarının performansı tek başına belirlenmez. Etki derecesi modern araçlarla ayrılabilir ama bunu Enkheiridion metnindeki yeni sınıflandırma diye sunmayın. Antik kavramla modern uygulama aracını ayırmak yorumun dayanağını açıklar.
Yargıyı kendi alanına yerleştirmek her düşüncenin hemen bilinçle seçildiği anlamına gelmez. İlk irkilme veya öfke aniden belirebilir. Sonra hangi yorumun benimsendiği ve hangi eylemin seçildiği ilk tepkiden ayrı incelenebilir. Sırf duygu belirdi diye kontrol başarısızlığı saymak felsefe alıştırmasını kendini suçlama ölçüsüne çevirir.
5. Görüşme sonucunu beklerken eylem ve değerlendirme
Görüşmesini tamamlayıp bekleyen hayalî bir aday düşünün. Verdiği yanıtları tekrar tekrar hatırlarken şimdiki eylemleri yazabilir: istenen ek belgeleri hazırlamak veya sonraki başvuruyu planlamak. Son seçim kontenjana, diğer adaylara ve kurum kararına bağlıdır. Bu, seçilmenin önemsiz olduğu değil, sonucun önemiyle kendi belirleyebileceği kapsamın farklı olduğu demektir.
Uygunsuz soru sorulmuşsa bunu kontrol dışı diye unutması gerekmez. Kaydetmek ve uygun kanaldan itiraz etmek seçilebilir. Sonucu tek başına garanti edememek konuyu gündeme getirmek için neden bulunmamasından farklıdır. Kişisel yargı felsefesiyle kurum sorumluluğunu sorgulayan eylem birlikte düşünülmeli, gerçek koşullar silinmemelidir.
Kötü sonuçta olgu ve yorumu yeniden ayırın. “Bu seçimde elendim” kontrol edilebilir olaydır; “Hiçbir yerde bana ihtiyaç yok” geniş sonuçtur. İkincinin dayanağı sorulabilir. Bu modern yorum örneğidir, Epiktetos alıntısı veya ruh sağlığı tedavi yöntemi değildir. Üzüntü sürerken bile yorum kapsamının incelenebileceği biçiminde okunmalıdır.
Sonraki eylemi küçük tutun: gelecek başvurunun deneyim alanını geliştirmek veya geri bildirim istemek gibi. Her şeyi geliştirme görevine çevirme baskısını da inceleyin. Dinlenmek veya yardım istemek de mümkün eylemlerdir. Kontrol ayrımını sonsuz daha çok çalışma emrine çevirmek, metnin dış başarılardan özgürleşme sorusundan uzaklaşabilir.
6. Rolleri ve başkalarına sorumluluğu birlikte okumak
Epiktetos yalnız kendini rahatlatma tekniğini konuşmaz; ilişkiler, roller ve izlenimlerin kullanımı da okunmalıdır. İş arkadaşı yardım istediğinde sırf sonuç elimizde değil diye işbirliğini reddetmek yargı ve davranış sorumluluğunu siler. Kendi eylemini seçmek başkalarına nasıl davranacağımızı da sorar.
Ayrımı başkasına uygularken dikkatli olun. Öz değerlendirme sorusunu “Sadece düşünceni değiştir” emrine çevirmek karşıdakinin koşullarını görmezden gelebilir. “Dış koşullar ahlaki değerin tamamı değildir” ile “Gerçek zarar önemsizdir” farklı iddialardır. İlgili kişinin güvenliği ve hakları tartışmadan silinmemelidir.
Yalnız başlangıcı okuyup tüm eseri başarı ve başarısızlık ikiliğine indirgemeyin. Akademik yorumlar seçme yetisi, izlenimleri kullanma ve başkalarını gözetme kavramlarının ilişkisini anlamaya yardım eder. Okur etik öncüllere katılıp katılmadığını eleştirel değerlendirebilir. Dış sonuçla iyi yaşam ilişkisini farklı düşünse de ayrımın sorduğu sorular incelenebilir.
Alıştırmadan sonra yalnız sonucu değil seçim sürecini değerlendirin: eldeki bilgi kontrol edildi mi, sorumluluk başkasına atıldı mı, sonuç yüzünden bütün seçimler değersiz mi sayıldı? Bunları işaretlemek felsefi erdemi tamamlamaz. Okumayı belirli sonucu alma hilesi yerine eylem ve değerlendirme ilişkisini sürekli inceleme biçimi olarak tutun.