1. Satellieten zoeken je telefoon niet op
Als je het stipje in een kaartapp ziet bewegen, kun je gemakkelijk denken dat een satelliet van bovenaf naar je telefoon kijkt en vertelt waar die is. Bij gewone gps-plaatsbepaling zenden satellieten echter radiosignalen uit die veel ontvangers tegelijk kunnen ontvangen. De ontvanger berekent zijn eigen positie met de tijd- en baaninformatie in die signalen. Daarvoor hoeft de telefoon zijn eigen adres niet naar gps-satellieten te sturen en hoeven de satellieten niet iedere gebruiker afzonderlijk antwoord te geven. Een gps-apparaat dat voldoende satellietsignalen ontvangt, kan zijn positie dus bepalen zonder mobiele netwerkverbinding of internet.
Gps is de naam van het satellietnavigatiesysteem dat de Verenigde Staten beheren, en niet de eigennaam van alle satellietnavigatie. Andere systemen zijn het Europese Galileo, het Russische GLONASS en het Chinese BeiDou; zulke systemen heten samen GNSS. Sommige apparaten gebruiken meerdere systemen tegelijk. Dat satellieten geen ontvangers volgen, betekent bovendien niet dat telefoonapps geen locatie delen. Locatierechten van apps en het versturen van gegevens naar servers zijn afzonderlijke functies. Maak onderscheid tussen satellietsignalen ontvangen, coördinaten berekenen op het apparaat en die coördinaten gebruiken in een app om verwarring te voorkomen.
2. De reistijd van het signaal is belangrijker dan de richting waaruit het komt
De positieberekening begint bij het feit dat radiogolven tijd nodig hebben om zich te verplaatsen. De ontvanger leest de codes en tijdinformatie van satellietsignalen en gebruikt het verschil tussen verzend- en ontvangsttijd om de afstand te schatten. Hij moet ook de positie van de satelliet kennen en heeft daarom de baaninformatie in het signaal nodig. Satellieten bewegen voortdurend, dus je kunt niet aannemen dat het signaal vanaf een willekeurig vast punt aan de hemel vertrekt. Het basisprincipe is de reistijd met de voortplantingssnelheid te vermenigvuldigen om de afstand te krijgen. Werkelijke berekeningen houden ook rekening met de atmosfeer en klokverschillen; het is dus iets anders dan seconden vergelijken op het klokscherm van een telefoon.
Zelfs een heel klein tijdverschil wordt een grote afstand na omrekening. In een voorbeeldberekening met een voortplantingssnelheid van ongeveer 300 miljoen meter per seconde komt een miljoenste seconde bijvoorbeeld overeen met ongeveer 300 meter afgelegde weg. Dat getal is geen meting van de werkelijke positiefout van een telefoon. De omrekening laat zien waarom tijdmeting en correcties belangrijk zijn. Vooral als de klok van de ontvanger afwijkt van de referentietijd, ontstaat een gemeenschappelijke fout in de geschatte afstanden tot verschillende satellieten. De waarnemingen worden daarom behandeld als pseudoafstanden, waarin onder meer klokverschillen meespelen, en niet meteen gelijkgesteld aan afstanden gemeten met een volkomen nauwkeurige liniaal.
3. Waarnemingen van vier satellieten lossen positie en klokfout samen op
Alle punten in de ruimte op dezelfde afstand van een satelliet vormen een boloppervlak. Het geometrische basisidee is de positie te vinden die tegelijk voldoet aan de afstandsvoorwaarden van verschillende satellieten. Een tekening met overlappende cirkels op een plat vlak is alleen een eerste vergelijking om het principe te begrijpen, en niet de echte driedimensionale berekening rond de aarde. Bij gewone zelfstandige plaatsbepaling moeten de drie componenten van de ontvangerpositie en de afwijking van de ontvangerklok samen worden bepaald. Voor deze vier onbekenden gebruikt men meestal waarnemingen van minstens vier satellieten. Het is niet zo dat één bepaalde satelliet uitsluitend de hoogte bepaalt en een andere alleen de tijd.
Daarom hoeft de ontvanger geen dure klok te bevatten zoals de atoomklokken aan boord van satellieten. Door meerdere waarnemingen samen te verwerken kan hij ook de fout van zijn eigen klok schatten. Vier zichtbare satellieten garanderen op zichzelf niet altijd een nauwkeurig resultaat. Hun richtingen aan de hemel en de kwaliteit van de waarnemingen zijn ook belangrijk. Extra waarnemingen kunnen helpen de oplossing te controleren en fouten te verkleinen, maar de nauwkeurigheid neemt niet simpelweg evenredig toe met hun aantal. Er zijn ook bijzondere methoden die andere sensoren of hoogtebeperkingen gebruiken; de uitleg over minimaal vier geldt dus voor deze voorwaarden van de basisberekening.
4. Goede klokken en baangegevens nemen de invloed van de omgeving niet weg
Satellieten hebben nauwkeurige atoomklokken, terwijl grondcontrolestations hun banen en klokken bewaken en het bijwerken van navigatiegegevens ondersteunen. Samen houdt deze infrastructuur in de ruimte en op de grond de informatie beschikbaar die de ontvanger nodig heeft over de satellietpositie en het tijdstip waarop het signaal is verzonden. Daarmee wordt niet de hele reis van radiogolven naar de aarde volkomen eenvoudig. Ook vertragingen bij het passeren van de ionosfeer en de troposfeer beïnvloeden de afstandsschattingen. Ontvangers gebruiken daarvoor correcties en modellen, maar je mag niet aannemen dat de resterende fout voor elk apparaat en elke omgeving gelijk is.
Hoge gebouwen in steden kunnen signalen afschermen, en een signaal dat tegen een muur weerkaatst, legt een langere weg af dan een rechtstreeks ontvangen signaal. Deze meervoudige signaalpaden kunnen de positieberekening verstoren. Ook binnen of onder de grond kan satellietontvangst lastig worden; een snelle internetverbinding alleen lost dat probleem dus niet op. Omgekeerd kunnen correcte coördinaten op de verkeerde plek lijken te liggen als een weg verkeerd op de kaart is getekend. Ook GPS.gov maakt onderscheid tussen positiefouten door ontvangstomstandigheden en fouten in kaartgegevens. Een stip aan de andere kant van een gebouw is op zichzelf onvoldoende om zeker te weten welke van die oorzaken verantwoordelijk is.
5. Internet kan de eerste plaatsbepaling en de kaartweergave ondersteunen
Een ontvanger die wordt aangezet, moet de benodigde satellieten vinden, hun signalen verwerven en navigatiegegevens verkrijgen. De tijd tot het eerste resultaat hangt af van eerder opgeslagen informatie, hoe actueel die is en hoe goed de plaatselijke ontvangst is. Ondersteund GNSS kan dit proces helpen door satellietinformatie en andere gegevens via internet of draadloze netwerken te ontvangen. Afhankelijk van de uitvoering kan ook een server bij de positieberekening betrokken zijn. Dat zelfstandige satellietplaatsbepaling zonder internet mogelijk is, moet je daarom onderscheiden van de bewering dat de locatiefunctie van een bepaalde telefoon altijd op dezelfde manier en even snel werkt.
De locatie in een kaartapp wordt ook niet noodzakelijk alleen op basis van satellietontvangst bepaald. Afhankelijk van het apparaat kunnen het besturingssysteem en apps andere informatie gebruiken, zoals wifi of basisstations van het mobiele netwerk. Kaartgegevens, zoals wegen, winkels en plaatsnamen, moeten daarentegen afzonderlijk van de coördinatenberekening worden voorbereid. Ook als coördinaten beschikbaar zijn, kan het scherm leeg blijven of slechts een deel van de informatie tonen wanneer de benodigde kaart niet is opgeslagen. Het omgekeerde kan ook gebeuren: de kaart opent, maar de stip van de huidige locatie wordt niet bijgewerkt. Controleer locatierechten, satellietontvangst, hulpgegevens en kaartgegevens afzonderlijk, zodat niet elk probleem alleen aan de verbinding wordt toegeschreven.
6. Controleer voor offline gebruik kaartdekking en functies afzonderlijk
Controleer bij het opslaan van een kaart voor een reis of naast de bestemming ook de hele geplande route binnen het opgeslagen gebied ligt. Ga ook na of de app downloads voor die regio en je gewenste manier van reizen ondersteunt, en of de opgeslagen gegevens bijgewerkt moeten worden. De officiële hulp van Google Maps beschrijft bijvoorbeeld regionale beschikbaarheidsbeperkingen en de voorwaarde dat de route binnen de offline kaart valt. Ook staat er dat sommige functies, waaronder verkeersinformatie, offline niet beschikbaar zijn. Die uitleg geldt voor die dienst en betekent niet dat alle kaartapps dezelfde functies bieden. Opgeslagen kaarten, actuele coördinaten en live verkeersinformatie vragen elk om andere voorbereidingen.
Wil je het principe verkennen, stop dan op een plek met vrij zicht op de hemel in plaats van het apparaat tijdens het bewegen te bedienen. Controleer eerst of de kaart is opgeslagen en locatietoestemming is gegeven. Bekijk daarna op hetzelfde apparaat hoe de weergave onder verschillende verbindingsomstandigheden werkt. Eén waarneming kan echter ook beïnvloed worden door opgeslagen hulpgegevens of een eerdere positie. Een stip die snel verschijnt, bewijst dus niet dat alleen zelfstandige satellietberekeningen zijn gebruikt. Beschouw de weergegeven stip evenmin als een volmaakte garantie voor de werkelijke locatie. De illustratie in dit artikel is een door Sanyanggae gemaakt verklarend schema dat satellietsignalen, berekeningen van de ontvanger en afzonderlijke kaartweergave onderscheidt. Het is geen werkelijke satellietopstelling of het resultaat van een nauwkeurigheidstest van een bepaald apparaat.