Sanyanggae LogoSanyanggae

🪐 Zonnestelsel en planeten

Waarom lijken zonsondergangen op Mars blauw? Stofverstrooiing en de kleuren van ruimtefoto's

Een echte zonsondergangsfoto van InSight verduidelijkt het blauw rond de zon, de bijzondere verstrooiing door Marsstof en het verschil tussen ruwe en kleurgecorrigeerde beelden.

사냥개 (Sanyanggae)Gepubliceerd Bijgewerkt 12 min

Dit is een vertaling van het Koreaanse origineel. Koreaans origineel · Vertaalcontrole: Gecontroleerd door AI

InSight-foto van een laagstaande zon op Mars met een bleek blauwgrijze hemel, donkere bodem en landerapparatuur op de voorgrond
Zonsondergang op Mars, op 25 april 2019 gefotografeerd door InSights IDC (PIA23202). De kleurgecorrigeerde versie van NASA/JPL-Caltech wordt gebruikt zonder het bestand te wijzigen. Deze gepubliceerde versie benadert de menselijke waarneming beter en is geen temperatuurbeeld met valse kleuren.Beeldbron: NASA/JPL-Caltech

1. Een blauwe avond op de rode planeet

Mars staat bekend als de rode planeet, maar niet elk daar gefotografeerd tafereel is helemaal rood. Op de foto bij dit artikel verspreidt zich bleek blauwgrijs licht rond een laagstaande zon boven een donkere bodem. NASA's InSight-lander legde deze zonsondergang op 25 april 2019 vast met de Instrument Deployment Camera (IDC) aan het uiteinde van zijn robotarm. De foto werd gepubliceerd als een opname van rond 18.30 uur plaatselijke Marstijd op sol 145 van de missie. Een sol is een Marsdag waarmee missiedagen worden geteld; die aanduiding is niet hetzelfde als een aardse kalenderdatum of de plaatselijke tijd van de lezer. Maak om te beginnen onderscheid tussen dit tafereel en bekende zonsondergangsfoto's van andere ruimtevaartuigen.

De hoofdfoto is de door JPL gepubliceerde kleurgecorrigeerde versie van PIA23202. Het is geen verzonnen beeld van een aardse zonsondergang met een blauwfilter en ook geen artistieke voorstelling van een toekomstige missie. Toch geven de schermkleuren niet volmaakt weer wat ieder mens ter plaatse zou zien. JPL biedt zowel een ruwe als een kleurgecorrigeerde versie aan en legt uit dat de tweede de menselijke waarneming beter benadert. Bij het lezen van de foto horen het echte waarnemingsobject, de gegevensregistratie door de camera en de kleurverwerking voor de weergave bij elkaar.

2. Begin met rode zonsondergangen op aarde

Zonlicht bevat een mengsel van zichtbare golflengten. Een belangrijke reden dat de heldere aardse daghemel blauw lijkt, is dat luchtmoleculen kortgolvig licht sterker verstrooien. Bij verstrooiing verandert de richting van licht door wisselwerking met materie. Onze ogen ontvangen zowel licht dat rechtstreeks uit de richting van de zon komt als licht dat vanuit andere delen van de hemel naar ons wordt verstrooid. Wie over de kleur van de hemel spreekt, moet daarom eerst aangeven of het om de zonneschijf, de omgeving daarvan of de hemel boven ons gaat. De zon zelf verandert niet overdag in een blauwe ster en 's avonds in een rode.

Rond zonsondergang legt zonlicht een lange, schuine weg door de atmosfeer af voordat het de waarnemer bereikt. Als kortere golflengten in verschillende richtingen uit dat pad worden verstrooid, kunnen rood en oranje een groter deel vormen van het licht dat naar de waarnemer doorgaat. Ook wolken en aerosolen beïnvloeden de werkelijke kleuren, zodat zonsondergangen niet iedere dag dezelfde kleur of helderheid hebben. De kern is om samenstelling en deeltjes van de atmosfeer, de afgelegde lichtweg en de kijkrichting samen te bekijken. Wie de vertrouwde aardse kleurenvolgorde zomaar op een andere planeet toepast, mist wat de atmosfeer van die planeet doet.

3. Fijn Marsstof verandert de verdeling over richtingen

NASA legt uit dat fijn stof in de ijle atmosfeer van Mars essentieel is om blauwe zonsondergangen te begrijpen. Marsstof heeft andere afmetingen en eigenschappen dan aardse luchtmoleculen en verdeelt licht daardoor anders. Van het licht dat van de zon komt, blijft blauw relatief geconcentreerd rond zichtlijnen vlak bij de zon, terwijl geel en rood over bredere richtingen aan de hemel worden verspreid. Daardoor kan het blauw rond de zon opvallen wanneer die laag staat. Dat betekent niet dat stofkorrels oplichten als blauwe verf of dat de atmosfeer alleen blauw licht voortbrengt.

Het gaat er niet om dat blauw helemaal niet zou worden verstrooid, maar dat de verdeling van de aankomstrichtingen per kleur verschilt. Ook JPL's uitleg bij waarnemingen van Curiosity benadrukt dat door stof verstrooid blauw dichter bij de richting van de zon blijft dan andere kleuren. Het effect mag dus niet worden samengevat als een hele Marshemel die blauw wordt zoals een heldere aardse middaghemel. Een gelige of roodachtige daghemel en blauw licht rond de ondergaande zon kunnen beide voorkomen. Wie een kleur in één richting niet verheft tot een vaste kleur van de hele planeet, verbindt de foto nauwkeuriger met het natuurkundige principe.

4. Ook op Mars verschilt iedere zonsondergang

Hoe lager de zon staat, hoe langer de lichtweg door de atmosfeer, waardoor kleurverschillen door stof duidelijker kunnen worden. Maar de intensiteit van het blauw op een foto is niet alleen uit de hoeveelheid stof te verklaren; een blauwere foto betekent ook niet noodzakelijk meer stof. Bij echte waarnemingen moeten toestand en verdeling van het stof, zonnehoogte, kijkrichting en camera-eigenschappen samen worden meegewogen. NASA beschrijft de zonsondergang die Perseverance op 9 november 2021 vastlegde als een geval waarin weinig atmosferisch stof de kleuren minder uitgesproken maakte dan gewoonlijk. Die vergelijking is geen universele kleurenkaart of eenvoudige formule om stof te meten.

Maak bovendien onderscheid tussen één zonsondergangsfoto en waarnemingen van de schemering daarna. Ook wanneer de zonneschijf onder de horizon verdwenen is, kan stof op grote hoogte zonlicht verstrooien en een zwakke gloed aan de hemel laten voortbestaan. Onderzoekers combineren helderheid, kleur en waarnemingsomstandigheden op verschillende tijdstippen om te onderzoeken tot welke hoogte het stof zich door de atmosfeer verspreidt. Uit de enkele foto in dit artikel zijn de duur van de schemering en de stofhoogte niet rechtstreeks af te lezen. Een mooi tafereel wordt wetenschappelijke informatie doordat naast de kleurenindruk ook bekend is wanneer, waar, met welk instrument en hoe het is vastgelegd.

5. Kleurcorrectie en valse kleuren betekenen iets anders

Camerasensoren reageren niet precies hetzelfde op licht als menselijke ogen. In JPL's publicatie van dit tafereel zijn sommige details beter zichtbaar in de ruwe versie, terwijl de kleurgecorrigeerde versie de menselijke waarneming beter moet benaderen. Het openbare versielabel 'ruw beeld' mag niet worden uitgelegd als de garantie dat dit sensorgegevens zonder enige verwerking zijn. Evenmin maakt een correctie een echte waarneming onecht. Nauwkeuriger is het doel van de bekeken versie te controleren en de kleuren te interpreteren binnen de grenzen die de oorspronkelijke beschrijving aangeeft.

Een beeld met valse kleuren dat verschillende kleuren toekent aan temperaturen uit thermisch-infrarode gegevens heeft een ander doel. De waarde die blauw in zulke gegevens vertegenwoordigt, is niet dezelfde informatie als blauw licht op een zonsondergangsfoto in zichtbaar licht. De foto bij dit artikel brengt geen Marsoppervlaktetemperaturen in blauw in kaart; een blauw ogende hemel bepaalt evenmin een temperatuur of de aanwezigheid van water. Ook schermhelderheid en kleurinstellingen beïnvloeden de indruk. Een kleurwaarde uit een webfoto is daarom geen nauwkeurige spectroscopische meting ter plaatse. Door eerst versie en waarnemingsbereik van het instrument na te gaan, zijn verschillende soorten blauwe Marsbeelden beter uit elkaar te houden.

6. Wat deze foto toont en welke vragen openblijven

Bekijk op de foto eerst het heldere gebied rond de laagstaande zon, daarna de blauwgrijze hemel eromheen en ten slotte de grens met de donker ogende bodem. Via de bron is te controleren dat het ruimtevaartuig InSight was, de opnamedatum 25 april 2019, de camera de IDC en de gekozen versie kleurgecorrigeerd. Voor dit artikel is het aangeboden JPEG-bestand gedownload en gebruikt zonder uitsnijden of kleurwijzigingen. De correctie bij de bron en aanvullende bewerking op deze site zijn verschillende stappen. Zoek dezelfde foto terug met de identificatie PIA23202 én de versienaam, om verwarring met de ruwe versie te voorkomen.

Houd bij de stap van waarneming naar interpretatie ook bij welke informatie op de foto ontbreekt. Eén beeld bepaalt niet de luchttemperatuur van die dag, de precieze grootte of concentratie van het stof, de kleur van de hele hemel of de duur van de volgende schemering. Het blauw bewijst evenmin een aardachtige atmosfeer of een oceaan. Het tafereel laat zien dat hetzelfde zonlicht ons in andere kleuren kan bereiken door deeltjes in een andere atmosfeer en andere waarnemingsomstandigheden. Een goed begin om Marszonsondergangen te begrijpen gaat verder dan een mysterieuze kleur benoemen en leest zowel de weg van het licht als het proces waarmee de foto is gemaakt.

Bronnen en verdere informatie

Dit artikel legt openbare informatie uit. Een bronvermelding betekent geen controle of goedkeuring door de genoemde organisatie.

Over de uitgever en contact

Andere artikelen over dit onderwerp