1. Donkerder dan de aarde, maar wel in het zonlicht
Een grijsbruine maan ligt voor de blauwe aarde. Vergeleken met de witte aardse wolken oogt ze donker en onbekend, maar lichte en donkere oppervlaktepatronen zijn duidelijk zichtbaar. Dit beeld is niet met een telescoop vanaf de aarde gemaakt. Op 16 juli 2015 nam NASA’s EPIC-camera aan boord van DSCOVR de maan waar terwijl die voor de aarde langs trok. Linksonder bedekt de maan een deel van de aarde en toont ze haar achterkant in plaats van de vertrouwde voorkant. Om de opname te begrijpen, vragen we eerst waar de camera zich bevindt en in welke richting hij kijkt, voordat we beoordelen hoe donker de maan lijkt.
DSCOVR bekijkt de aarde vanuit de omgeving van L1, het eerste Lagrangepunt tussen zon en aarde. Op ongeveer 1,5 miljoen kilometer van onze planeet kan het ruimtevaartuig de zonbeschenen aardzijde zien. Wanneer de maan door dat gezichtsveld trekt, is ook haar van de aarde afgewende kant verlicht en naar de camera gericht. Dit gepubliceerde kleurenbeeld is samengesteld uit echte waarnemingen, geen verzonnen tafereel met een willekeurig opgeplakte, afzonderlijke maanfoto op een aardfoto. Wie ten onrechte denkt dat de camera op het aardoppervlak staat, kan een mogelijk beeld voor onmogelijk houden.
2. Achterkant verwijst naar de aarde, niet naar de zon
De voorkant is de maanhelft die naar de aarde gericht is; de achterkant is de tegenoverliggende helft. Dag- en nachtzijde hangen daarentegen af van het ontvangen van direct zonlicht. De twee indelingen gebruiken dus een ander referentiepunt. Terwijl de maan om de aarde draait, verschuiven de verlichte gebieden over het maanoppervlak. Ook de achterkant kent daarom dagen en nachten. Een maansikkel of volle maan betekent vooral dat we een ander aandeel van het verlichte deel van dezelfde voorkant zien. De maan keert ons niet iedere dag een nieuw gezicht toe, en de aardschaduw veroorzaakt niet de gewone maanfasen.
Deze foto weerlegt het idee dat de hele achterkant altijd nacht heeft. Het grootste deel van de maanschijf is verlicht, met rechts langs de rand een smalle donkere strook. Rond nieuwe maan, wanneer we de maan vanaf de aarde nauwelijks zien, kan een camera elders de heldere achterkant waarnemen. Los daarvan liggen sommige kraterbodems nabij de maanpolen permanent in de schaduw en ontvangen ze geen direct zonlicht. De schaduw van zulke plaatselijke terreinvormen bepaalt niet het karakter van de hele achterkant. Uit deze ene foto zijn ook geen poolijs of temperaturen van kraterbodems af te leiden.
3. De maan draait wel, ook wanneer ze hetzelfde gezicht toont
De maan toont bijna dezelfde kant aan de aarde doordat ze synchroon roteert, niet doordat ze stilstaat. Een draai om haar eigen as duurt even lang als een omloop rond de aarde: dit heet gebonden rotatie door getijdenwerking. Zet een stoel midden in een kamer en loop eromheen terwijl je ernaar kijkt. Om naar de stoel gericht te blijven, moet je lichaam achtereenvolgens naar verschillende muren wijzen. Houd je lichaam tijdens het rondlopen juist steeds naar één muur gericht, dan is vanuit de stoel ook je rug te zien. Deze vergelijking verklaart rotatie en omloop, zonder de afstanden of snelheden van hemellichamen na te bootsen.
De aardse zwaartekracht vervormt de maan een beetje. Vroeger ging bij het samenspel tussen die vervorming en de rotatie energie als warmte verloren. Daardoor vertraagde de draaiing totdat rotatie en omloop op elkaar waren afgestemd. De zichtbare grens ligt echter niet op ieder ogenblik volkomen vast. Libratie, onder meer door de elliptische baan en de helling van de maan, laat ons iets voorbij de gebruikelijke randen kijken. “Bijna dezelfde kant” past daarom beter bij de echte waarnemingen. Die kleine verandering van ons zicht verschilt van een ruimtevaartuig dat recht op het midden van de achterkant kijkt. Alleen de vergroting van een aardse telescoop verhogen maakt niet de hele achterkant zichtbaar.
4. Helderheid en terreinpatronen apart bekijken
De maan lijkt hier donkerder dan de aarde, maar dat betekent niet dat het er nacht is. Het maanoppervlak kaatst slechts een deel van het ontvangen zonlicht terug. Naast heldere objecten zoals aardse wolken valt dat verschil op. Reflectievermogen beschrijft hoeveel van het ontvangen licht een voorwerp terugstuurt. Vanaf de aarde lijkt een volle maan helder tegen de donkere nachthemel; hier wordt ze met de heldere aarde vergeleken. Achtergrond en belichting kunnen onze indruk van hetzelfde object veranderen. Schermhelderheid alleen vertelt daarom niet betrouwbaar of er zonlicht aanwezig is.
Ook een ander landschap maakt de achterkant onbekend. Op de aardgerichte kant vallen uitgestrekte donkere vlakten op, de maanzeeën of maria. Het zijn geen waterzeeën, maar terreinen die vroeger door lava zijn opgevuld en daarna gestold. Zulke grote vlakten zijn op de achterkant veel minder uitgebreid, zodat het patroon afwijkt van het vertrouwde gezicht. Dat betekent niet dat daar helemaal geen donkere vlakten zijn. Zowel het reflectievermogen van gesteenten als de verlichting beïnvloedt de lichte en donkere patronen. Deze opname van de hele schijf bepaalt niet de soort van een klein steentje of de ouderdom van één krater.
5. Waar komt het groen langs de maanrand vandaan?
Bij vergroting van de rechter maanomtrek verschijnt een smal groen randje. Dat bewijst niet dat er bossen of een groene atmosfeer zijn. EPIC’s beelden in natuurlijke kleuren combineren afzonderlijke monochrome waarnemingen door rode, groene en blauwe filters. Die zijn niet precies gelijktijdig gemaakt. NASA legt uit dat de maan bij opnamen met ongeveer dertig seconden ertussen ten opzichte van de aarde beweegt. Daardoor vallen de kleurcomponenten niet helemaal samen. Het groen rechts en de subtiele verschuivingen van andere kleuren links zijn dus te begrijpen door zowel de opnamevolgorde als die beweging te bekijken.
Kleuren samenstellen betekent niet dat de waargenomen hemellichamen zijn verzonnen. De sensorinformatie uit verschillende filters wordt als een zichtbaar kleurenbeeld weergegeven. “Natuurlijke kleuren” garandeert evenmin dat het beeld precies overeenkomt met ieders zicht ter plaatse of met de kleuren op elk scherm. Hier wordt NASA’s aangeleverde PNG zonder uitsnijden, kleurverandering of extra samenvoeging gebruikt. De beeldvorming door de aanbieder en de verwerking van het bestand op deze website zijn verschillende stappen. Bekijk bij ongewone randkleuren eerst de uitleg over het instrument en de gepubliceerde versie.
6. Ruimtelijke verhoudingen in één foto herkennen
Kijk opnieuw naar de witte aardse wolken, vervolgens naar de maan ervoor en daarna naar de patronen op het maanoppervlak. De overlapping laat zien dat de maan op de voorgrond staat, maar de werkelijke afstand tussen beide hemellichamen staat niet direct in de foto aangegeven. Ook de verhouding tussen hun schijven is geen meetlat voor de verhouding van hun werkelijke diameters: de camera staat op verschillende afstanden van beide. Wie alleen de schijven meet om de grootte of baan van de maan te berekenen, zonder gezichtspunt en afstanden te kennen, kan een verkeerde conclusie trekken.
Maak ten slotte onderscheid tussen opnamedatum, publicatiedatum en missienaam om vergelijkbare beelden niet te verwarren. Dit is een DSCOVR-EPIC-waarneming uit juli 2015, anders dan de aardopkomst die Apollo-astronauten fotografeerden. De kern is dat achterkant een verhouding tot de aarde beschrijft, terwijl dag en nacht een verhouding tot de zon beschrijven. Het donker ogende oppervlak, de smalle onverlichte zone en de rand door de kleursamenstelling hebben in hetzelfde beeld verschillende oorzaken. Door ze uit elkaar te houden, wordt een onbekende maanfoto een middel om rotatie, omloop, weerkaatst licht en waarnemingsinstrumenten samen te begrijpen.
