1. Het stoppen van regen is niet genoeg voor een regenboog
Een gekleurde band na regen lijkt soms een beschilderde brug tussen de wolken. Een regenboog is echter geen vast voorwerp maar een optisch verschijnsel dat ontstaat wanneer zonlicht, waterdruppels in de lucht en de waarnemer goed ten opzichte van elkaar staan. Meestal zoek je met de zon in je rug en regendruppels voor je. Ook als het op jouw plek niet meer regent, kunnen zonbeschenen druppels verderop de juiste omstandigheden bieden. Omgekeerd garandeert regen geen zichtbare regenboog als zonlicht wordt afgeschermd of je de verkeerde kant op kijkt.
Het gaat om het pad van het licht dat je ogen bereikt, niet alleen om de plaats van de hele regenwolk. Twee mensen die ver uit elkaar naar dezelfde lucht kijken, ontvangen licht uit verschillende verzamelingen druppels. We kunnen spreken van een regenboog in hetzelfde landschap, maar dat is niet hetzelfde als één beschilderd voorwerp van verschillende kanten bekijken. Daarom bereik je het schijnbare einde van een regenboog ook niet door ernaartoe te lopen. Als de waarnemer beweegt, veranderen de druppels en kijkomstandigheden die de regenboog zichtbaar maken mee.
2. In een druppel treden breking en terugkaatsing samen op
Breking is de richtingsverandering van schuin invallend licht bij de overgang van lucht naar water. Een deel van het binnengekomen licht kaatst aan de achtergrens van de druppel terug naar voren en wordt bij het verlaten van water naar lucht opnieuw gebroken. Het kenmerkende pad van de primaire regenboog omvat breking bij binnenkomst, één inwendige terugkaatsing en breking bij uittreding. Een druppel alleen als een vlakke spiegel of prisma voorstellen maakt het lastig om dit pad en de kijkrichting samen te verklaren.
Niet al het licht dat een druppel raakt volgt dit pad. Een deel wordt anders teruggekaatst of gaat door de druppel heen. De hier genoemde inwendige terugkaatsing hoeft ook geen totale inwendige terugkaatsing te worden genoemd. Bij de lichtpaden die de regenboog verklaren kan aan een grens een deel terugkaatsen en een ander deel doorgaan. Echte regendruppels verschillen bovendien in vorm en grootte, maar kleine bolvormige druppels zijn een nuttig uitgangspunt om het principe te leren. Deze vereenvoudiging verklaart basisrelaties tussen kleur en hoek en stelt niet dat iedere regendruppel een perfecte bol is.
3. Druppels maken geen nieuwe kleuren
Zonlicht bevat verschillende golflengten. De brekingsindex van water hangt af van de golflengte, waardoor de richting voor iedere kleur iets anders verandert. Dat heet dispersie. Een druppel voegt geen ontbrekende verfstoffen aan wit licht toe, maar scheidt licht dat samen aankwam in verschillende richtingen. Zichtbaar licht aan de violette kant wordt in water meestal sterker gebroken dan licht aan de rode kant. Om de buitenste regenboogkleur te bepalen moet je echter het gehele pad met inwendige terugkaatsing en breking bij uittreding bekijken, niet alleen de ingang.
Bij de primaire regenboog zit rood buiten en violet binnen. Vaak leren we zeven kleuren, maar de werkelijke band is een doorlopend spectrum en geen verfstaal met zeven afzonderlijke vakken. Hoe we kleuren benoemen kan verschillen van hoe duidelijk ogen of foto’s banden onderscheiden. Als op een foto niet precies zeven strepen zichtbaar zijn, betekent dat daarom niet dat het geen regenboog is. Druppelgrootte en waarnemingsomstandigheden beïnvloeden ook kleurscherpte en extra banden. Een eenvoudig basisschema kan dus niet ieder fijn patroon voorspellen.
4. Ongeveer 42 graden is geen vaste hoogte aan de hemel
Denk aan de richting precies tegenover de zon, waarheen de schaduw van je hoofd wijst. De buitenste rode band van de primaire regenboog verschijnt ongeveer 42 graden van deze antisolaire richting. Dit is een hoek gemeten vanuit het oog van de waarnemer, geen afstand tot de druppels of vaste hoogte boven de grond. De heldere band ontstaat doordat licht uit bolvormige druppels relatief geconcentreerd nabij een bepaalde hoek uittreedt. De 42 graden is een benadering voor het basisprincipe, geen exact getal dat identiek geldt voor alle kleuren en werkelijke druppels.
Alle kijklijnen die dezelfde hoek aanhouden vormen een kegel, waarvan het spoor aan de hemel een cirkel vormt. Op de grond zien we meestal een boog, een deel van die cirkel, doordat de grond en het gebied onder de horizon de rest verbergen. Hoe lager de zon, hoe dichter de antisolaire richting bij de horizon ligt en hoe hoger de boog zichtbaar kan zijn. Bij een hoge zon ligt meer van dezelfde cirkel onder de horizon. Dit verklaart gebruikelijke regenbogen vanaf vlakke grond, maar mag niet worden uitgebreid tot absolute onzichtbaarheid voor een hoge waarnemer die naar druppels beneden kijkt.
5. De buitenste band van een dubbele regenboog heeft een extra terugkaatsing
Soms verschijnt buiten de primaire regenboog een zwakkere gekleurde band. Het kenmerkende lichtpad van deze secundaire regenboog verlaat de druppel na twee inwendige terugkaatsingen. Het andere pad plaatst de boog verder naar buiten en keert de kleuren om: rood zit binnen en violet buiten. Het is geen tweede afbeelding van dezelfde regenboogschaduw aan de hemel en ook niet simpelweg licht van hetzelfde pad met één terugkaatsing dat van verder weg komt. De paden onderscheiden is het begin van begrip van die kleurvolgorde.
De bijboog is meestal zwakker omdat langs het pad met de extra terugkaatsing minder licht het oog bereikt. De zone tussen hoofd- en bijboog die donkerder kan lijken dan de omgeving heet de donkere band van Alexander. Dat betekent niet noodzakelijk dat daar zwarte wolken of een aparte zwarte stof aanwezig zijn. Het houdt verband met de verdeling van de richtingen waarin de kenmerkende stralen van beide bogen uittreden. Achtergrondwolken en ander licht beïnvloeden eveneens de werkelijke helderheid van de lucht. Eén donker tussenstuk maakt dus geen berekening van wolkendikte of regenhoeveelheid mogelijk.
6. Cirkelvormige regenbogen en foto’s begrijpen
Vanuit een vliegtuig of hoog gelegen standpunt kunnen zonbeschenen druppels onder de waarnemer meer van de cirkel laten zien, soms de volledige cirkel. De boog vanaf de grond is geen heel ander verschijnsel geworden; de omstandigheden die het zicht beperkten zijn veranderd. Bij fonteinen en nevel is een vergelijkbare geometrie te zien, maar niet iedere nevel garandeert een heldere regenboog. Naar de druppels kijken met de zon in je rug helpt de kijkrichting begrijpen. Je hoeft daarvoor niet rechtstreeks in de zon te kijken of een gevaarlijke plek op te zoeken.
Bekijk op foto’s samen de binnenste en buitenste kleurvolgorde van beide bogen, de verhouding tussen horizon en boog en de camerapositie. Een groothoeklens en uitsnede kunnen de indruk veranderen. Eén foto bepaalt daarom niet de afstand tot druppels of de coördinaten van een vast regenboogeinde. Het door Sanyanggae gemaakte schema ordent drie vragen: breking en inwendige terugkaatsing, kleurdispersie en kijkrichting. Het is geen echte waarnemingsfoto of schaaltekening uit nauwkeurige straalberekeningen en reproduceert ook de scherpte van de kleurbanden niet natuurgetrouw.