Andere zoogdieren
Ringstaartmaki
Ring-tailed Lemur
Indeling en wetenschappelijke naam: Lemur catta
Bronnen gecontroleerd:
Een primaat die zijn groep verbindt met een geringde staart en geursignalen
De ringstaartmaki is een primaat uit Madagaskar. Hij zoekt voedsel in bomen en op de grond en onderhoudt een complex groepsleven door staart, geluiden en geuren samen te gebruiken.
Oorsprong en verspreiding
Zuidelijk en zuidwestelijk Madagaskar
- Madagaskar
- Geringde staart
- Dominantie van vrouwtjes
- Geurcommunicatie

Referentiefoto
Ringstaartmaki gefotografeerd in het Berenty-reservaat op Madagaskar. De zwarte tekeningen rond de ogen en de lang uitgestrekte geringde staart zijn duidelijk te zien.
Bron: Alex Dunkel (Maky) · Oorspronkelijk materiaal · CC BY 3.0
1. Indeling, oorsprong en leefgebied
De ringstaartmaki is een primaat afkomstig uit het zuiden en zuidwesten van Madagaskar. Zijn Koreaanse naam bevat het woord vos en zijn snuit lijkt lang, maar hij behoort tot een andere evolutionaire lijn dan de vossen uit de familie van de hondachtigen. De wetenschappelijke naam Lemur catta duidt één soort aan binnen de vele dieren die lemuren of maki's worden genoemd. Die hele groep omvat dieren die sterk verschillen in lichaamsgrootte, voedsel en activiteitstijden. De geringde staart en het groepsleven van deze soort mogen daarom niet als kenmerken van alle lemuren worden voorgesteld. De eerste stap om de ringstaartmaki te begrijpen is dit vertrouwde gezicht nauwkeurig te plaatsen als één soort tussen de uiteenlopende primaten van Madagaskar.
Het leefgebied kan niet tot één type weelderig tropisch regenwoud worden teruggebracht. De soort gebruikt droge bossen, doornstruweel, bladverliezende bossen en bossen langs rivieren. Zelfs binnen het zuiden verschillen de verspreiding van water en planten en daarmee de routes om voedsel te zoeken. Plekken waar bladrijk geboomte zich langs een rivier verzamelt en droge gebieden met onderbroken boomkronen bieden al verschillende verplaatsingsomstandigheden. In het licht van die omgevingen wordt duidelijker waarom deze goede klimmer ook vaak over de grond loopt. Wie een bos alleen voorstelt als een aaneengesloten plafond van takken, mist gemakkelijk het belang van verplaatsingen op de grond.
De ringstaartmaki behoort tot de lemuren die vaak langdurig zijn geobserveerd. Op onderzoekslocaties zoals Berenty en Beza Mahafaly bestuderen onderzoekers al jaren voedsel, gedrag, relaties tussen mannetjes en vrouwtjes en voortplanting. Die opgebouwde kennis verklaart vragen over welke dieren de overhand hebben of hoe jongen opgroeien uitvoeriger dan één bezoek kan doen. Dat een dier veel onderzocht is, betekent echter niet dat het veilig in het wild leeft. Hoe vaak we het vertrouwd in dierentuinen en video's zien, is iets anders dan de mate waarin zijn oorspronkelijke leefgebied bewaard blijft. Ook bij het lezen over verspreiding moet het vroegere leefgebied worden onderscheiden van de huidige verbindingen tussen overgebleven bossen.
2. Uiterlijk en herkenning
Het opvallendst is de lange staart met afwisselend zwarte en witte ringen. De romp is grijs tot bruinachtig, buik en gezicht zijn licht en rond de ogen liggen donkere tekeningen. Ook de zwarte neus en de naar voren uitstekende spitse snuit helpen de soort op foto's te herkennen. Een foto met gezicht, lichaam en staart samen is geschikter voor herkenning dan een uitsnede waarop alleen staartstrepen staan. Andere lemuren kunnen eveneens zwart-witte haren hebben. Daarom is de plaats van de tekening belangrijker dan alleen de kleurencombinatie. Soorten met grote zwart-witte vlakken op de romp en deze soort met herhaalde staartringen vragen om andere herkenningscriteria.
De staart is zo ontwikkeld dat hij langer dan het lichaam lijkt, maar hij is geen middel om takken te omklemmen en het lichaamsgewicht te dragen. Vooral tijdens het verplaatsen wordt hij zichtbaar hoog gehouden; dat vormt een visueel signaal waarmee samen optrekkende dieren elkaar kunnen volgen. Handen en voeten grijpen bomen vast; op de grond loopt of rent de ringstaartmaki op vier ledematen. Dat mag niet worden verward met de bekende zijwaartse sprongen op de achterpoten van sifaka's. Beide dieren behoren tot de lemuren, maar verschillen in ledemaatverhoudingen en vaak gebruikte manieren van verplaatsen. Door in video's naast de geringde staart ook de loophouding te bekijken, kunnen uiterlijk en ecologie samen worden onthouden.
In de onderkaak staan smalle, naar voren gerichte tanden in een kamvormige structuur die voor vachtverzorging wordt gebruikt. Bij dieren die hun gezicht dicht bij het lichaam van een ander houden, moet bijten om voedsel te eten van verzorging worden onderscheiden. De buik is betrekkelijk dun behaard. Het naar de zon gericht zitten met gespreide armen en benen houdt verband met het opnemen van warmte via dat deel van het lichaam. In plaats van aan een houding die op menselijk zitten lijkt meteen menselijke bedoelingen toe te schrijven, kunnen zonrichting en tijdstip samen worden bekeken. De indruk van grootte en vacht op foto's verandert met houding, leeftijd en licht. Gezichtstekening, staartringen en viervoetige gang samen gebruiken geeft daarom een betrouwbaardere herkenning.
3. Gedrag en leefwijze
In de groepen leven meerdere vrouwtjes en mannetjes samen; sociale relaties waarin vrouwtjes dominant zijn vormen een kenmerk. Vrouwtjes blijven doorgaans in hun geboortegroep, terwijl mannetjes naar andere groepen verhuizen. Dominantie beïnvloedt de kans om eerder bij voedsel te komen en de interacties tussen dieren. Dat betekent niet dat de rangorde van alle vrouwtjes een eenvoudige, vaste rij vormt of dat een dochter precies de positie van haar moeder erft. In plaats van het dier dat in één scène vooraan staat als leider aan te wijzen, moeten verschillende gedragingen achter elkaar worden bekeken, zoals wie bij voedsel wijkt en wie wie verzorgt. Een groep is niet alleen een aantal dieren, maar een leefeenheid met veranderende relaties.
Geur speelt een grote rol in de communicatie. Mannetjes brengen geur uit de klieren bij hun polsen op hun staart aan en zwaaien die naar een ander dier. Dit wordt vaak een geurstrijd genoemd, maar niet iedere staartbeweging mag als competitie worden opgevat. Een opgerichte staart tijdens het lopen, een zwaaiende staart tegenover een ander dier en de staart tijdens vachtverzorging horen bij verschillende situaties. Geurmarkeringen op takken laten informatie achter nadat het dier vertrokken is. Lopen en stilstaan kunnen er voor mensen vergelijkbaar uitzien, terwijl daarbinnen ruiken en markeren plaatsvindt. In video's is het daarom nuttig ook te volgen waar neus en polsen naartoe wijzen.
De voortplanting is duidelijk seizoensgebonden. In het wild op Madagaskar begint de paring doorgaans rond april en worden de jongen in augustus en september geboren. Eén jong komt vaak voor, maar onder omstandigheden met voldoende voedsel zijn ook tweelingen te zien. Twee jongen samen hoeven daarom niet van verschillende moeders te zijn. Terwijl de moeder zoogt en beschermt, is ook verzorging van jongen door andere vrouwtjes waargenomen. Door geboortetijd en groeitempo samen vast te leggen, wordt gemakkelijker duidelijk in welk ontwikkelingsstadium de jonge dieren binnen dezelfde groep verkeren. Dierentuinvideo's kunnen onder andere plaatselijke en beheersomstandigheden zijn gemaakt; de opnamemaand mag daarom niet rechtstreeks op de wilde kalender van Madagaskar worden toegepast.
Ook roepen en gezichtsuitdrukkingen onderhouden relaties. Geluiden die de positie aan verder verwijderde groepsgenoten doorgeven, hebben een andere functie dan alarmgeluiden. Ook een uitdrukking met zichtbare tanden kan per situatie iets anders betekenen. Elkaars vacht verzorgen dient niet alleen de hygiëne, maar onderhoudt tevens sociale banden. Jongen klampen zich eerst aan de buik van hun moeder vast, rijden bij het opgroeien op haar rug en verplaatsen zich geleidelijk zelfstandig. Ook als een opgroeiend jong even weggaat om te spelen, kan het voor eten of rust naar de moeder terugkeren. Dit laat zien dat zelfstandigheid niet in één ogenblik voltooid is, maar ontstaat doordat bewegings- en voedselervaringen stap voor stap toenemen. Een waarnemer haalt meer informatie uit de interacties vóór en na één schattig gedrag dan uit dat gedrag alleen.
4. Waarneming, bescherming en verzorging
Ringstaartmaki's gebruiken uiteenlopend plantaardig voedsel, waaronder vruchten, bladeren en bloemen, en eten soms ook ongewervelde dieren. Bomen zoals de tamarinde gelden op meerdere onderzoekslocaties als belangrijke voedselbronnen. De soort voorstellen als een dier dat slechts één bepaalde vrucht eet, verbergt echter de seizoensgebonden keuze van voedselbronnen. Bladeren en vruchten die in de droge tijd overblijven en plaatsen met beschikbaar water beïnvloeden de verplaatsingen van de groep. Dat de soort in de natuur gevarieerd voedsel gebruikt, betekent niet dat mensen zomaar elk voedsel mogen geven. Voedingsbeheer in dierentuinen is een afzonderlijk specialistisch proces en niet hetzelfde als het opsommen van de namen van wild voedsel.
Aantasting van de droge bossen en rivierbossen waar deze soort leeft, vermindert zowel voedselbomen als rustplaatsen. Als bos door aanleg van akkers en weiden of door houtgebruik voor houtskool versnipperd raakt, veranderen de ruimte voor één groep én de verbindingen tussen groepen. Onderzoek en bescherming moeten het overgebleven boomoppervlak, de afstanden tussen bossen en het leven van de lokale bewoners samen bekijken. Een oproep om het bos te beschermen verklaart onvoldoende dat mensen brandstof en een bestaan nodig hebben. Daarom worden samenwerking met lokale gemeenschappen voor het behoud van leefgebieden, langdurig onderzoek en verantwoord ecotoerisme samen besproken. Ook een foto van een vertrouwd dier kan begrip voor bescherming opleveren wanneer men aan het bos buiten beeld denkt.
Illegale handel en de vraag naar huisdieren verdienen eveneens aandacht. Video's van een dier op iemands schouder of activiteiten waarbij het mag worden aangeraakt lijken vertrouwd, maar tonen niet de groepsrelaties en ruime omgeving die het dier nodig heeft. Het Duke Lemur Center verzet zich tegen het houden van wilde primaten als huisdier en beperkt ook direct contact met bezoekers. Bij observatiereizen zijn programma's met een vaste afstand te verkiezen boven voeren of aanraken. Bij het delen van foto's kunnen de opnameplaats en soortnaam nauwkeurig worden vermeld en kunnen beschrijvingen die bezit aanmoedigen worden vermeden. De aantrekkingskracht van de ringstaartmaki ligt niet in hoe goed hij zich aan mensen vastklampt, maar in zijn complexe manier van samenleven met soortgenoten via geur, geluid en staart.
Onderbouwing en bronnen
- Smithsonian National Zoo — Ringstaartmaki
Uiterlijk van gezicht en staart, visuele en vocale signalen, sociale structuur en aantasting van het leefgebied
- Duke Lemur Center — Ringstaartmaki
Voedsel, verplaatsingen op de grond, voortplanting en ontwikkeling van jongen, problemen rond contact met wilde dieren en handel als huisdier
- Animal Diversity Web — Lemur catta
Uiteenlopende leefgebieden in zuidelijk Madagaskar, lichaamsbouw, voedselkeuze en interacties
- Wisconsin National Primate Research Center — Ringstaartmaki
Wilde verspreiding, langdurig veldonderzoek, gang en tandenkam, verschillen tussen dieren en omgevingen
- San Diego Zoo Wildlife Alliance — Lemuren
Indeling en verscheidenheid van lemuren, niet-grijpende staart en vergelijking van verplaatsingen met sifaka's
- Duke Lemur Center — Standpunt over lemuren als huisdier
Standpunt van de onderzoeksinstelling over de huisdierhandel in wilde primaten en welzijnsvraagstukken