Sanyanggae LogoSanyanggae

🪐 Hệ Mặt Trời và các hành tinh

Vì sao cực quang màu xanh lục? Khác biệt giữa ánh sáng trong ảnh và mắt thường

Qua ảnh cực quang thật từ Trạm Vũ trụ Quốc tế, tìm hiểu phát xạ oxy và nitơ, khác biệt màu giữa máy ảnh và mắt thường, cùng cách phân biệt phát quang khí quyển với ánh bình minh.

사냥개 (Sanyanggae)Đăng Cập nhật 10 phút

Đây là bản dịch từ nguyên bản tiếng Hàn. Bản gốc tiếng Hàn · Rà soát bản dịch: AI rà soát

Rèm cực quang xanh lục sau cấu trúc đen của Trạm Vũ trụ Quốc tế, ánh tím và đỏ, đèn thành phố cùng ánh xanh lam pha trắng của Mặt Trời sắp mọc ở chân trời bên phải
Cực quang phương Bắc trên Canada do Randy Bresnik chụp từ Trạm Vũ trụ Quốc tế ngày 15 tháng 9 năm 2017 (ISS053-E-23965). Đây là JPEG phát hành đã được NASA Earth Observatory cắt khung, tăng tương phản và loại bỏ dấu vết do ống kính; trang này không thay đổi thêm tệp. Ảnh còn có phát quang khí quyển, đèn thành phố và ánh Mặt Trời sắp mọc.Nguồn ảnh: NASA/Randy Bresnik · Image courtesy of the Earth Science and Remote Sensing Unit, NASA Johnson Space Center

1. Tấm rèm xanh lục được chụp từ vũ trụ

Sau cấu trúc màu đen là tấm rèm ánh sáng xanh lục, còn phía trên đường cong rìa Trái Đất phảng phất sắc tím và đỏ. Đây là cực quang phương Bắc do phi hành gia NASA Randy Bresnik chụp từ Trạm Vũ trụ Quốc tế ngày 15 tháng 9 năm 2017. Khi ấy trạm đang bay trên Ontario, Canada. Mã ảnh NASA là ISS053-E-23965, được chụp bằng Nikon D4 với ống kính 24 milimét. Điểm khởi đầu cần nhớ: đây là ảnh nhìn ánh sáng khí quyển từ quỹ đạo, không phải đứng dưới đất ngước lên trời.

Trước tiên hãy tách các vệt xanh lục thẳng đứng, những chấm sáng nhỏ rải bên dưới và dải sáng ở chân trời bên phải. Cùng xuất hiện trong khung hình không có nghĩa chúng phát sáng do cùng nguyên nhân. Ảnh có cả cực quang, đèn thành phố, phát quang khí quyển và ánh sáng Mặt Trời sắp mọc. Đây cũng không phải thí nghiệm đặt cạnh nhau tầm nhìn mắt thường của người quan sát dưới đất với màu ảnh. Giải thích màu trong ảnh khác với phán đoán người ở hiện trường đã nhìn thấy ra sao.

2. Khí quyển phát sáng, không phải phản chiếu ánh nắng

Ánh sáng cực quang do nguyên tử và phân tử trong khí quyển trên cao nhận năng lượng rồi phát ra. Khi electron nhanh va chạm các hạt khí quyển như oxy hay nitơ, hạt có thể đi vào trạng thái năng lượng kích thích. Quá trình sau đó giải phóng năng lượng dưới dạng ánh sáng tạo nên cực quang ta thấy. Nguyên lý khác với mây phản xạ ánh trăng hay cầu vồng khúc xạ ánh nắng. Nếu đọc màu xanh lục trong ảnh như màu rừng dưới đất phản chiếu hoặc mây xanh lục, ta sẽ bỏ lỡ nguyên nhân.

Chuỗi liên hệ năng lượng có gió Mặt Trời và từ quyển Trái Đất. Khi gió Mặt Trời cùng từ trường của nó tương tác với môi trường từ của Trái Đất, năng lượng truyền vào từ quyển, và electron trong đó có thể được gia tốc theo đường sức từ hướng đến khí quyển trên cao. Vì vậy, xét cả bước truyền năng lượng và gia tốc electron chính xác hơn cách đơn giản hóa rằng mọi hạt bay từ Mặt Trời đều trực tiếp đập vào khí quyển. Cực quang có ở cả bán cầu Nam lẫn Bắc, thường gắn với vùng hình bầu dục quanh các cực từ. Cực quang phương Bắc và phương Nam không phải ngọn lửa của hai chất khác nhau.

3. Cùng là oxy vẫn có thể phát xanh lục và đỏ

Ánh xanh lục và đỏ tiêu biểu đều liên quan đến phát xạ của nguyên tử oxy. Cùng một nguyên tố nhưng ánh sáng phát ra khác nhau theo trạng thái năng lượng lúc phát xạ. Phát xạ của nitơ quan trọng khi giải thích cực quang xanh lam, hồng và tím. Màu thực sự nhìn thấy chịu tác động đồng thời của loại khí, trạng thái năng lượng, phân bố trong khí quyển và điều kiện va chạm. Phân biệt rằng chỉ xanh lục mới là cực quang thật, còn màu khác là giả không đúng; cũng không thể giải thích mọi ánh đỏ là ánh sáng của nitơ.

Mật độ không khí và phân bố hạt thay đổi theo độ cao, nên loại phát xạ dễ xuất hiện cũng khác. Quá trình hạt kích thích mất năng lượng vì va chạm hạt khác trước khi kịp phát sáng cũng quan trọng. Tuy nhiên, không cần học thuộc độ cao của từng màu như những lớp cố định không chồng lấn. Nhiều phát xạ chồng nhau theo hướng nhìn, cộng thêm cách máy ảnh thể hiện màu. Xét cả điều kiện vật lý và giới hạn chụp ảnh, bài này không xác định chính xác độ cao hay tỷ lệ khí chỉ bằng màu ảnh. Muốn đo các đại lượng ấy cần tư liệu quan sát vượt quá ảnh màu thông thường.

4. Vì sao ảnh rực rỡ nhưng mắt thường có thể thấy nhạt

Khi nhìn ánh sáng yếu, mắt người có thể nhận ra khác biệt độ sáng nhưng không phân biệt màu tốt. Vì vậy có người mô tả cực quang yếu như dải xám hay trắng nhạt. Với cực quang sáng, mắt thường cũng thấy màu, nên nói màu chỉ nhìn được qua máy ảnh cũng sai. Cần xét cả cường độ ánh sáng và mức thích nghi của mắt, tránh khái quát trải nghiệm một người không phân biệt được màu thành hình dạng của mọi cực quang.

Máy ảnh ghi ánh sáng đi vào trong thời gian phơi sáng, tạo ảnh qua cảm biến và xử lý hình ảnh. NASA giải thích máy ảnh số hiện đại thậm chí ghi được cực quang yếu mà mắt thường không thấy. Do đó, ảnh đậm màu và mô tả tại chỗ rằng cảnh trông nhạt có thể cùng đúng. Điều này không có nghĩa máy ảnh luôn cho màu chính xác hơn. Cần kiểm tra cài đặt chụp và xử lý trước khi công bố. Không thể dựa vào ảnh này để khẳng định nó tái hiện nguyên vẹn độ sáng hay độ đậm màu phi hành gia đã nhìn thấy khi đó.

5. Không phải mọi ánh sáng chân trời đều là cực quang

Các chấm sáng rải ở phần dưới ảnh được NASA phân biệt là đèn thành phố trên mặt đất. Phát quang khí quyển dọc rìa Trái Đất cũng được giải thích riêng với cực quang. Đây là sự phát sáng trong khí quyển trên cao; phần mô tả công khai của cảnh này liên hệ nó với phản ứng hóa học do ánh nắng khơi mào. Ánh xanh lam pha trắng sáng ở chân trời bên phải là Mặt Trời sắp mọc. Phân biệt các nguồn sáng, thay vì chỉ tìm hình rèm xanh lục, giúp đọc cả môi trường vũ trụ lẫn ranh giới ngày đêm của Trái Đất trong cùng bức ảnh.

Có thể kiểm tra cả lịch sử xử lý ảnh công bố. NASA Earth Observatory nêu rõ bản phát hành này đã được cắt khung, tăng tương phản và loại bỏ dấu vết hình ảnh do ống kính gây ra. Trang này dùng JPEG phát hành đó mà không cắt thêm hay đổi màu. Xử lý có sẵn do cơ quan mô tả và việc dùng tệp trên trang là hai giai đoạn khác nhau. Có lịch sử xử lý không khiến quan sát thành giả, nhưng cũng không nên giới thiệu đây là dữ liệu cảm biến thô chưa xử lý hay khung hình sao chép nguyên vẹn thị giác con người.

6. Bốn điều cần kiểm tra ở bức ảnh cực quang tiếp theo

Khi xem ảnh mới, hãy lần lượt kiểm tra địa điểm và ngày chụp, mã ảnh hay thiết bị, lịch sử xử lý công khai và những nguồn sáng khác cùng xuất hiện. Ảnh dưới đất và ảnh từ trạm vũ trụ có hướng nhìn khác; ngay cả ảnh cùng ngày cũng chưa chắc so sánh cùng cảnh nếu địa điểm hoặc giờ khác. Đừng lập tức biến màu một ảnh thành số đo độ cao hay dự báo quan sát cho một vùng cụ thể. Tách riêng điều nguồn thực sự quan sát với cách diễn giải người đọc thêm vào giúp giảm nhầm lẫn.

Khi tự chờ cực quang, một bức ảnh cũng không bảo đảm sẽ quan sát được. Ngoài thông tin thời tiết không gian hiện tại, cần xem mây, ánh đèn quanh mình và tầm nhìn chân trời, đồng thời quan sát ở nơi an toàn. Muốn so kết quả chụp với ấn tượng mắt thường thì nên ghi cả địa điểm, thời gian và điều kiện chụp. Hai ghi chép khác nhau không bắt buộc phải dẫn ngay đến kết luận ảnh bị làm giả hay quan sát thất bại. Ánh xanh lục trong ảnh là manh mối hiểu sự phát sáng của khí quyển; đọc đúng đòi hỏi cùng xem nguyên nhân ánh sáng và phương pháp ghi lại.

Nguồn và tài liệu tham khảo

Bài viết giải thích dựa trên tài liệu công khai. Trích dẫn một tổ chức không có nghĩa tổ chức đó đã thẩm định hay chứng nhận bài viết.

Thông tin đơn vị vận hành và liên hệ

Bài cùng chủ đề