Sanyanggae LogoSanyanggae

🪐 Hệ Mặt Trời và các hành tinh

Nửa xa của Mặt Trăng có luôn tối không? Đọc bức ảnh Mặt Trăng đi qua trước Trái Đất

Ảnh Mặt Trăng đi qua trước Trái Đất do DSCOVR chụp giúp phân biệt nửa xa với phía ban đêm, hiểu sự tự quay đồng bộ, chênh lệch độ sáng và viền lệch màu.

사냥개 (Sanyanggae)Đăng Cập nhật 12 phút

Đây là bản dịch từ nguyên bản tiếng Hàn. Bản gốc tiếng Hàn · Rà soát bản dịch: AI rà soát

Nửa xa màu nâu xám của Mặt Trăng che góc dưới bên trái Trái Đất xanh phủ mây trắng, với viền xanh lục mảnh dọc đường bao phải của Mặt Trăng
Trái Đất và nửa xa của Mặt Trăng được EPIC trên DSCOVR quan sát ngày 16 tháng 7 năm 2015. Tệp PNG màu tự nhiên do NASA/NOAA kết hợp quan sát qua nhiều bộ lọc màu được dùng nguyên vẹn, không chỉnh sửa tệp. Lệch màu ở rìa Mặt Trăng do chênh lệch thời điểm chụp và chuyển động của Mặt Trăng.Nguồn ảnh: NASA/NOAA

1. Mặt Trăng tối hơn Trái Đất nhưng vẫn được Mặt Trời chiếu sáng

Mặt Trăng màu nâu xám nằm chồng lên phía trước Trái Đất xanh. So với Trái Đất phủ mây trắng, Mặt Trăng có vẻ tối và lạ lẫm, nhưng các mảng sáng tối trên bề mặt vẫn hiện rõ. Đây không phải là ảnh chụp qua kính thiên văn từ Trái Đất. Đó là dữ liệu quan sát Mặt Trăng đi qua trước Trái Đất do máy ảnh EPIC của NASA trên vệ tinh DSCOVR ghi lại ngày 16 tháng 7 năm 2015. Ở góc dưới bên trái ảnh, Mặt Trăng che một phần Trái Đất và cho thấy nửa xa, thay vì nửa gần quen thuộc. Câu hỏi đầu tiên để hiểu bức ảnh không phải là Mặt Trăng trông tối đến mức nào, mà là máy ảnh đang ở đâu và nhìn về hướng nào.

DSCOVR quan sát Trái Đất từ gần L1, điểm Lagrange thứ nhất nằm giữa Mặt Trời và Trái Đất. Từ vị trí cách Trái Đất khoảng 1,5 triệu kilômét này, máy ảnh có thể nhìn về phía được Mặt Trời chiếu sáng của Trái Đất. Khi Mặt Trăng đi ngang qua trường nhìn đó, phía đối diện mà ta không nhìn thấy từ Trái Đất cũng hướng về máy ảnh trong ánh nắng. Bức ảnh trong bài là ảnh công bố được tổng hợp màu từ quan sát thực, không phải hình tưởng tượng ghép tùy ý một ảnh Mặt Trăng riêng lên ảnh Trái Đất. Nếu lầm tưởng vị trí chụp nằm trên bề mặt Trái Đất, ta có thể thấy một cảnh hoàn toàn có thể xảy ra là bất khả thi.

2. Tên gọi “nửa xa” lấy Trái Đất làm mốc, không phải Mặt Trời

Nửa gần của Mặt Trăng là bán cầu hướng về Trái Đất, còn nửa xa là bán cầu đối diện. Trong khi đó, phía ban ngày và phía ban đêm được phân chia theo việc có nhận ánh nắng trực tiếp hay không. Hai cách phân chia có tiêu chí khác nhau ngay từ đầu. Trong lúc Mặt Trăng quay quanh Trái Đất, vùng được chiếu sáng thay đổi dọc theo bề mặt, nên nửa xa cũng có ngày và đêm. Ta nhìn thấy trăng lưỡi liềm hay trăng tròn chủ yếu vì tỷ lệ phần sáng nhìn thấy trên cùng một nửa gần thay đổi. Không phải mỗi ngày Mặt Trăng xoay một khuôn mặt mới ra cho ta thấy, cũng không phải bóng Trái Đất tạo ra các pha trăng thông thường.

Bức ảnh là một ví dụ giúp sửa hiểu lầm rằng toàn bộ nửa xa chìm trong đêm vĩnh viễn. Phần lớn đĩa Mặt Trăng được chiếu sáng, chỉ còn một dải tối mảnh ở rìa phải. Ngay cả vào khoảng kỳ trăng mới, khi Mặt Trăng gần như không nhìn thấy từ Trái Đất, máy ảnh ở vị trí khác vẫn có thể nhìn thấy nửa xa sáng rõ. Tuy nhiên, việc đáy một số hố va chạm ở vùng cực Mặt Trăng có vùng bóng tối vĩnh viễn, không nhận ánh nắng trực tiếp, là một sự thật riêng. Không thể mở rộng bóng râm của địa hình cụ thể thành tính chất của cả nửa xa. Một bức ảnh này cũng không thể xác nhận băng ở vùng cực hay nhiệt độ đáy hố.

3. Mặt Trăng luôn cho thấy cùng một khuôn mặt vẫn tự quay

Mặt Trăng gần như luôn hướng cùng một phía về Trái Đất không phải vì nó không tự quay. Nguyên nhân là sự tự quay đồng bộ, tức trạng thái khóa thủy triều: trong thời gian quay một vòng quanh trục của mình, Mặt Trăng cũng đi hết một vòng quanh Trái Đất. Hãy đặt một chiếc ghế giữa phòng rồi vừa nhìn về ghế vừa đi vòng quanh nó. Để luôn nhìn ghế, hướng cơ thể so với các bức tường của phòng phải lần lượt thay đổi. Ngược lại, nếu luôn giữ cơ thể hướng về một bức tường khi đi vòng quanh ghế, từ vị trí chiếc ghế sẽ có lúc nhìn thấy lưng bạn. Phép so sánh này giải thích mối liên hệ giữa tự quay và chuyển động quanh một thiên thể khác, chứ không tái hiện khoảng cách hay tốc độ thực của các thiên thể.

Lực hấp dẫn của Trái Đất làm Mặt Trăng hơi biến dạng. Trong quá khứ, sự tương tác giữa biến dạng và chuyển động quay khiến năng lượng tiêu tán thành nhiệt, làm Mặt Trăng quay chậm lại. Kết quả là sự tự quay và chuyển động quỹ đạo đạt trạng thái đồng bộ. Tuy vậy, ranh giới phần nhìn thấy từ Trái Đất không hoàn toàn cố định ở mọi thời điểm. Sự bình động do quỹ đạo elip, độ nghiêng của Mặt Trăng và các yếu tố khác cho phép ta hé nhìn thêm một chút bên kia rìa. Vì vậy, cách nói “gần như cùng một phía” phù hợp với quan sát thực hơn. Thay đổi nhỏ của tầm nhìn này cần được phân biệt với quan sát của tàu vũ trụ nhìn thẳng vào trung tâm nửa xa; chỉ tăng độ phóng đại của kính thiên văn mặt đất không thể giúp nhìn thấy toàn bộ nửa xa.

4. Đọc riêng độ sáng và hoa văn địa hình

Mặt Trăng trong ảnh có vẻ tối hơn Trái Đất, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc nó đang là ban đêm. Bề mặt Mặt Trăng chỉ phản xạ một phần ánh nắng chiếu tới; khi đặt cạnh những đối tượng sáng như mây Trái Đất, sự khác biệt trở nên rõ rệt. Độ phản xạ cho biết một vật phản xạ lại bao nhiêu ánh sáng mà nó nhận được. Từ Trái Đất, trăng tròn có vẻ sáng trên nền trời đêm tối, còn trong bức ảnh này nó được so với Trái Đất sáng. Ấn tượng về cùng một vật cũng có thể thay đổi theo phông nền so sánh và độ phơi sáng, nên sẽ chính xác hơn nếu không chỉ dựa vào độ sáng trên màn hình để kết luận có ánh nắng hay không.

Hoa văn nửa xa lạ lẫm cũng do khác biệt địa hình. Nửa gần nhìn thấy từ Trái Đất nổi bật với những đồng bằng rộng và tối gọi là biển Mặt Trăng. Đây không phải biển nước mà là địa hình từng được dung nham lấp đầy rồi đông cứng. Các đồng bằng rộng như vậy phân bố ít hơn nhiều ở nửa xa, nên nó trông khác những hoa văn quen thuộc của nửa gần. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là nửa xa hoàn toàn không có đồng bằng tối. Đặc tính phản xạ của đá và điều kiện chiếu sáng cũng cùng tác động đến các mảng sáng tối. Bức ảnh bao quát cả đĩa Mặt Trăng này không thể xác định loại đá nhỏ hay tuổi của từng hố va chạm.

5. Màu xanh lục ở rìa Mặt Trăng là gì?

Phóng to đường viền bên phải Mặt Trăng sẽ thấy một viền xanh lục mảnh. Đây không phải bằng chứng về rừng hay khí quyển xanh lục trên Mặt Trăng. Ảnh màu tự nhiên của EPIC được tạo bằng cách kết hợp các quan sát đen trắng ghi riêng qua bộ lọc tương ứng với đỏ, lục và lam. Ba quan sát không được thực hiện đúng cùng một thời điểm. NASA giải thích rằng trong lúc chụp cách nhau khoảng 30 giây, Mặt Trăng di chuyển so với Trái Đất, làm vị trí các thành phần màu hơi lệch nhau. Muốn hiểu màu xanh lục bên phải và những lệch màu nhỏ khác bên trái, cần xem xét cả thứ tự chụp lẫn chuyển động này.

Tổng hợp màu không có nghĩa là bịa ra đối tượng quan sát. Đó là cách biểu diễn thông tin mà cảm biến ghi riêng qua nhiều bộ lọc thành một ảnh màu con người có thể xem. Mặt khác, tên gọi “màu tự nhiên” cũng không bảo đảm tái hiện chính xác thị giác của tất cả những người có mặt tại hiện trường hay màu sắc trên mọi màn hình. Ở đây, tệp PNG do NASA cung cấp được sử dụng mà không cắt xén, đổi màu hay ghép thêm. Quá trình tạo ảnh của cơ quan cung cấp khác với việc xử lý tệp trên trang web này. Khi giải thích màu sắc bất thường ở rìa, trước hết cũng cần kiểm tra mô tả của thiết bị và phiên bản công bố.

6. Nhận ra bố trí không gian từ một bức ảnh

Hãy trở lại ảnh và lần lượt nhìn mây trắng của Trái Đất, Mặt Trăng che phía trước nó, rồi các mảng trên bề mặt Mặt Trăng. Phần chồng lấp bị che cho biết Mặt Trăng ở phía trước, nhưng khoảng cách thực giữa hai thiên thể không được hiển thị trực tiếp trong một bức ảnh này. Tỷ lệ kích thước hai đĩa Trái Đất và Mặt Trăng cũng không phải thước đo thể hiện nguyên tỷ lệ đường kính vật lý. Đó là vì khoảng cách từ máy ảnh đến mỗi thiên thể khác nhau. Nếu chỉ đo kích thước đĩa để tính kích thước hay quỹ đạo Mặt Trăng mà không biết vị trí và khoảng cách quan sát, ta có thể rút ra kết luận sai.

Cuối cùng, phân biệt ngày chụp, ngày công bố và tên nhiệm vụ giúp tránh nhầm những ảnh tương tự. Cảnh này là quan sát DSCOVR–EPIC tháng 7 năm 2015, khác với ảnh Trái Đất mọc do các phi hành gia Apollo chụp. Điểm cốt lõi là nửa xa nói về quan hệ phương hướng với Trái Đất, còn ngày và đêm nói về quan hệ với Mặt Trời. Trong cùng một ảnh, bề mặt có vẻ tối, dải hẹp không được ánh nắng chiếu tới và viền tạo ra do tổng hợp màu cũng có nguyên nhân khác nhau. Phân biệt những điều đó sẽ biến bức ảnh Mặt Trăng lạ lẫm thành tư liệu để hiểu cùng lúc sự tự quay, chuyển động quỹ đạo, ánh sáng phản xạ và thiết bị quan sát.

Nguồn và tài liệu tham khảo

Bài viết giải thích dựa trên tài liệu công khai. Trích dẫn một tổ chức không có nghĩa tổ chức đó đã thẩm định hay chứng nhận bài viết.

Thông tin đơn vị vận hành và liên hệ

Bài cùng chủ đề